A ! Lenn...

Prenet 'm eus al levr peogwir eo ur stagadenn da "Ur sell a-dreñv war un oberenn", daoust d'ar rentaou-kont flemmus em boa lennet diwar e benn e-barzh "Ya" hag "Al Liamm", ma 'm eus soñj mat, peogwir en em santan bizet war-eeun : bep bloaz ez an da c'houlenn gant ar skrivagner hag-eñ eo bet embannet ur romant bennak nevez gantañ, peogwir e plij din lenn e romantoù dre vras, ha peogwir em eus desket ur bern traoù en ur ober, daoust ma vije anat en e holl skridoù lennegel techoù displijus 'zo (met daoust hag-eñ ne c'heller ket lavaret ar memes tra diwar-benn ar skrivagnerien all, ar re a skriv ouzhpenn ul levr ?). N'on ket a-du gant ar burutelladennoù : me gav din ez eus ur bern traoù gwir el levr-mañ. Abegoù zo da baranoia Mikael Madeg ; n'eo ket ur skrivagner doujet, na karet, gant ar vrezhonegerien, abalamour d'e bersonelezh a gredan, d'e berzhioù kasaüs o kregiñ gant "em..." : emgarantez,... Un emzalc'h bugel eo a-berzh ar vrezhonegerien (ne zeuont ket da vezañ e lennerien dre se) dreist-holl pa weler nag a voued a zo en e levrioù. Ne c'hellan ket muzuliañ ar pezh 'n eus degaset din a-fed brezhoneg, dija, hep kontañ ar sevenadur, ar blijadur da heuliañ e harozed hag ur vousfent soutil ral.
Krediñ a ra listennañ 39 abeg da baouez skrivañ romantoù a-raok lavaret e raio memestra ma peg ennañ, pezh a souetan. Mat eo e vije skrivet du war wenn seurt siliennoù n'int ket aes da bakañ daoust ma vijent damwelet tamm pe damm gant pep hini. Souezhet on bet gant traoù 'zo, da skouer ar fed 'vije feuket gant ar fent vez graet ouzh e bizhoni : alies em eus gwelet anezhañ o c'hoarzhin diwar e goust dezhañ war ar sujed se, war-eeun pe en e levrioù !
Faziañ a ra war ur poent, a gav din : krediñ a reer e vije bet o c'hortoz loreoù evit e oberenn a-hed e vuhez. Koulskoude eo anat din n'eus ket da c'hortoz brud war ur prantad ken berr. M'eo talvoudus e oberenn ne vo gwelet nemet war e lerc'h, ha ne raio nemet kreskiñ gant an amzer. Ne dalv ket kalz tra ar prizioù lennegel, ar pezh a zispleg mat en 10vet kraf, sujed int ouzh ar c'hiz, roet gant tud a rakvarn hervez ar skol-mañ-skol, lakaet tal-ouzh-tal skridoù n'heller ket keñveriañ...
C'hwerv eo soñjezonoù Mikael Madeg gant gwir abeg. Dre zichañs, dont a ra al levrig-mañ just war-lerc'h ur romant mat tre gantañ (sinet Mac Domnhaill). Me gav din eo talvoudus lenn ar pezh en deus da lavaret evit kompren gwelloc'h anezhañ met ivez evit teurel gouloù war bed ar skrivagnerien vrezhoneg : aner, met ret, evit adkemer pozioù Yann-Bêr Piriou...

Anvioù B. De Las Casas, an hini eo bet adskrivet lodennoù eus levr bourzh Koulm gantañ, ha Filip Oillo, troour ha studiour an embannadur e brezhoneg, zo ken pouezus all el levr-mañ : levr bourzh Koulm n'eus ket anezhañ ken, e gwirionez : dipitus !
Ul labour don ha pizh zo bet graet gant Filip Oillo, a ya d'ober an hanter eus al levr hag an hanter eus e dalvoudegezh ivez : pell emaomp eus skeudenn vrav Depardieu o tizhout aodoù amerika... Stadet vez penaos e oa a-raok, ha pegen distrujet eo bet goude tremenadenn Koulm hag e rentaoù-kont d'ar rouaned. Skoüs eo gwelet penaos e lak an indianed war renk al loened, ha c'hoazh !
Dipitet oan o welet n'eo ket un oberenn glok oa pourchaset deomp, ar veaj kentañ nemetken. Koulskoude ur wezh erruet tro kreiz al levr em boa va gwalc'h gantañ ; teknikel kenañ eo ha randonus a-walc'h da lenn. Aesoc'h vije bet din pa vije bet sklaeroc'h piv a gomz, De Las Casa pe Koulm, o verkañ an diforc'h gant lizherennoù stouet pe dev. Ul levr talvoudus eo evit gwir, met da studial kentoc'h eget da ziverrañ e amzer.

Gant lenn an titl e kroger d'en em soñjal dija : ha komz a ra eus ar marv muioc'h eget tud all ? Penaos ? E mod-se emañ a-hed al levr : tennet he deus Jacqueline Gibson pep tra o tennañ d'he danvez ha dielfennañ pizh, doareoù da vervel, ton, sinoù, ster da reiñ d'ar marv... menegiñ a ra alies bommoù eus an oberennoù a harp warno evit he studiadenn, romantoù ha danevelloù dreist-holl met ivez un nebeut barzhonegoù. Embannet e 2001, ne bled ket al levr-mañ gant an torkadoù danevelloù diwezhañ embannet met emichañs n'eus ket bet un emdroadur bras abaoe !
Kavet 'm eus dedennus anezhañ peogwir e tesach an evezh war krafoù ne vezont ket dielfennet e-kerzh al lennadenn pa vezer paket gant lusk an istor : dre se, e ro tro da lenn an oberennoù evit an eil gwezh gant muioc'h a sklêrijenn. Ur sellout pizh eo kentoc'h eget ur varnadenn met reiñ a ra hec'h ali Jacqueline Gibson a-wezhioù, n'eo ket bamet rak kement frazenn bet skrivet gant ar skrivagner. Santout a reer eo bras he flijadur o lenn an oberennoù memestra, ur blijadur-red peogwir em eus serret al levr gant ur c'hoant bras da zizoloiñ al levrioù n'em boa ket lennet c'hoazh, ha mennet-groñs da beurechuiñ va dastumadeg.

En ur mod eo un dastumadeg testennoù, evel n'eus forzh peseurt hentenn evit labourat war ar galleg. Dibabet eo bet pizh an testennoù-se, n'eo ket evit doujañ d'ur program bennak met evit deskiñ penaos ober e soñj e-unan war ar pezh a lenner, en ur sellet ouzh an en-dro kement hag ouzh an destenn. Un deskadur ret en hor c'hevredigezh ma tremen kement a draoù dre ar skrivañ pe ar selled. Dibabet int bet ivez evit feukañ an dud, moarvat, ar gelennerien war ar galleg da gentañ. Testennoù o jubennañ ar yezh komzet eus o gwellañ, testennoù oc'h asantiñ da gement dremm ouzh ar yezh pe ouzh ar yezhoù : testennoù e yezhoù rannvro a gaver ivez el levr, brezhoneg en o zouez. Deskiñ a reer penaos lenn ur romant-fotoioù pe ur romant gant Guy Des Cars gant ur sell kritik... Dreist em eus kavet an testennoù o kontañ emgavioù gant skrivagnerien, pe kritik ar goulennoù savet goude testenn klasel un hentenn c'halleg klasel da skouer. Ur bern testennoù klasel a gaver ivez, Balzac, Retif de la Bretonne evit diskouez ar pezh a soñjent diwar-benn ar beizanted ; lizhiri, diskourioù... Daoust ma vijemp sañset gouzout ar pezh a vez lavaret deomp, ne soñjomp ket atav en dielfennañ a-raok ma vije graet gant ar skrivagnerien.
Mat em eus kavet al levr peogwir e ro peadra d'en em soñjal. Traoù anat a-wezhioù, met pas evit an holl marteze : ne gav ket din vije tu da implijout an hentenn-se evit kelenn ar galleg en doare ma c'hortozer e vo kelennet en deskadurezh-stad en deiz a hiziv. Sevel a ra al levr-se, gant ar fed vije bet skrivet, ur goulenn diwar-benn ar programoù ofisiel ivez. Mat eo da lenn en un tenn met mat ivez da bigosat e-barzh ur wezh an amzer diouzh a dro : ur bern frazennoù bihan skoüs zo strewet amañ hag ahont, da gregiñ gant ar pennadoù pe da ginnig ur savboent all d'un destenn emaer o paouez lenn.

Iskis eo, chomet oa engravet em fenn e oa al levr-se eus 1987 met ne gavan meneg nemet eus 1990 war ar rouedad... N'eus forzh : un dra zo sur, re abred e oa evit teurel ur sell a-dreñv peogwir en deus skrivet kalz muioc'h war-lerc'h eget a-raok !
Hegasus eo Mikael Madeg, m'en dare hag-eñ n'eo ket dre ma ra e vrabañser gant ar pezh a lakaomp-ni da berzhioù fall, n'heller ket chom hep bout inervet gant ar pezh a skriv (pe gant an doare m'en deus d'e skrivañ, ha n'eo ket eus ar yezh a gomzan !) ha koulskoude ez eus ur bern traoù dedennus en e levrig.
Da gentañ evit unan zo boaz da lenn e levrioù, eveldon, e ro alc'hwezioù evit kompren gwelloc'h an den. Anv a ra eus e zeizlevr, eus ar fed en dije desket ar brezhoneg war an diwezhadoù. Ha eñ barrek war ar galleg, n'en deus skrivet netra e galleg, ne skriv nemet e brezhoneg (hag e yezhoù bihan all ur wezh an amzer evel ar C'hembraeg), ha puilh ! Diskouez a ra dija an tech en deus da briziañ ar pezh en deus skrivet diouzh ar pouez (en ur gontañ an niver a levrioù !), pezh a gavan bubu ken ez eo !
Me gav din en deus skrivet a-walc'h a draoù ha dedennus evit dellezout bezañ studiet, met domaj eo e rafe ar studiadenn-se e-unan peogwir e lazh ar c'hoant a c'hellfe kaout tud all da stagañ e-barzh. N'en deus ket desket c'hoazh eo post mortem e vez graet tro buhez hag oberenn ar skrivagnerien, ha dre se eo droch un tamm. Ma vez taolet ur skleur gant al levrig-mañ eo muioc'h war ar fed e vije un istrogell ar skrivagner eget war e oberenn...