A ! Lenn...

"Da lakaat etre daouarn an holl" a c'heller lenn war ar golo. Ur pezh mell gaou : ar vugale, ar gozhidi, ar maouezed gwan o do poan o lenn anezhañ gant ar ponner m'eo : 1025 g ! ret bezañ motivet mat ! Grrr...

En abeg da se em eus tremenet kalz a amzer o lenn anezhañ, diouzh an noz hepken pa ne oan ket evit e zougen d'am heul e pep lec'h.
Ul levr talvoudus eo bet evidon pa n'anavezen ket kalz tra war ar sujed. Ur seurt Istor eus ar filozofiezh eo. Anat eo en deus klasket an oberer bezañ eeun, met ar pezh a gomz diwar e benn n'eo ket, ha chomet on nec'het a-wezhioù o klask heuliañ hentoù soñjoù tud 'zo ! Souezhet on bet alies, gant mennozhioù Sartre da skouer, n'eo ket e mod-se e ijinen anezho goude bezañ bet lennet un nebeut levrioù lennegel gantañ en va yaouankiz (La nausée ha Huis-clos, a soñjan), emichañs n'em boa intentet netra d'ar mare-se. Iskis eo peogwir e pegen a-wezhioù ouzh un arguzenn bennak hag nebeut goude ouzh unan kontrol. Ur skiant gwall luziet eo ar prederouriezh a gav din, ha n'eo ket al levr-mañ n'eus troet va soñj. Diamen e kaven traoù 'zo ivez.
Spered an dastumad eo farsal, skrivañ war un ton skañv : hep se n'em bije ket gellet mont betek fin moarvat. Koulskoude n'on ket bet plijet re gant fent ar skrivagner, ur fent gros, dindan ar gouriz alies, re nebeut lennegel en ur mod. E stil ivez a gaven amsklaer gwezhioù 'zo, ret lenn meur a wezh lod eus ar frazennoù. Ur ster o doa bewezh, met pas diouzh ar c'hentañ sell.
Mat eo teurel ur sell ledan war an danvez. Hogen n'eo ket a-walc'h lenn ur wezh al levr-se evit kompren ar prederouriezh : boued zo e-barzh, met diaes da ziazezañ. Me soñj din e vije da lenn meur a wezh a-raok tremen da draoù luzietoc'h war sujedoù pisoc'h.

Kantreet ha digantreet en deus va ijin rak an titl brokus-mañ a-raok ne c'hellfen tapout krog em lennadenn da vat ! Traoù 'zo 'm boa divinet e vijent e-barzh (More, Fourier, ar yezhoù ijinet...) lod all avat zo bet dic'hortoz-krenn : "la grève générale", "internet", "l'imagerie pastorale dans les opéras", "le somnambulisme" ha meur a hini all...). Urzh al lizherenneg, doujet dre m'emaomp en ur geriadur, zo bet un abeg all da lenn al levr-mañ gant kement a blijadur ha da zegemer ar pennadoù evel kement a souezhadennoù. Ur misi !
Arabat chom gennet war ar pennad-digeriñ, start a-walc'h. Reiñ a ra an ton koulskoude : emaomp war un dachenn skiantel. Sirius ha diellet eo ar bras eus ar pennadoù. Desket 'm eus ur mor a draoù. Ar pennadoù, niverus, o plediñ gant prederouriezh pe teologiezh a vije ret kemer amzer evit o dielfennañ gant ar c'hemplezh m'int evit an amatourez ma z'on : ar geriaoueg arbennig zo enno oa dianav-krenn din a-wezhioù. Kavout a ra din koulskoude e ya an diaestaerioù-se d'ober pinvidigezh al levr-mañ en tu all d'al lennadenn gentañ ; ne ya ket e vouedenn da hesk. Talvoudus e c'hello bezañ kement pennad zo ennañ, implijet evel ma tle bezañ en ur geriadur : diouzh an ezhomm.
Plijet e vo ar vrezhonegerien gant meneg meuleudius Enez ar Rod p.214 moarvat !
261 pennad zo er geriadur-mañ (embannadur 2006) : 261 teñzor bihan, ha 261 dor a zigor war levrioù all 'm eus c'hoant da lenn. Sur on bremañ ne vo ket hir a-walc'h va buhez evit en ober ! Mennet on start da gregiñ gant "La philosophie pour les nuls" koulskoude ;-)

Diaes 'vije bet din chom diseblant dirak al levr-mañ, skrivet gant unan eus ar skrivagnerien em eus ar brasañ doujañs evito, gant ar pell e vezer kaset gant e ijinadennoù.
Unan eus gwellañ perzhioù al levr-mañ eo stil Orson Scott Card : ha pa vije en ul levr n'eus istor ebet ennañ e chom plijus tre da lenn, dont a ra a-benn ar skrivagner da fourrañ ur bern istorigoù diwar-benn e vuhez ha geneliezh e romantoù, ha da implijout ur bern skouerioù a-hend-all, tennet eus al lennegezh emañ o kaozeal diwar he fenn. En ul lec'h bennak e lak anezhañ e-unan da farouell o klask gwerzhañ un dra bennak d'an dremenidi war ar marc'had, ha gwir eo e c'hell e don tostaat eus se a-wezhioù, gant ar sklaer hag eeun m'eo e lavar, met dreist pep tra eo ar santimant a chom hini ul lennadenn blijus ha didaktik.
N'on ket sur e vije un hentenn beurvat evit en em lakaat da skrivañ avat, daoust ma n'em bije netra da rebech ouzh ar c'huzulioù a ro : ar fed e vijent kontet kentoc'h eget listennet a lak diaes an implij anezho. Kalz a guzulioù damheñvel kinniget en un doare berroc'h em eus kavet n'eus ket pell 'zo war lec'hienn ar gazetenn Solaris. E levr Orson Scott Card n'em eus ket kavet dedennus, kennebeut, ar c'huzulioù o tennañ d'ar c'hempouez etre ar vuhez familh hag al labour skrivañ, pe an alioù leun a furnez (met ken anat...) diwar-benn merañ an arc'hant a zeu diwar al labour graet (marteze eo ivez dre ma ne c'hell ket dedennañ seurt traoù skrivagner brezhoneg ebet...). Plijout a ra din, koulskoude, keñveriañ sevenadur ar Stadoù-Unanet gant hon hini.
Desket e vez a bep seurt, diwar-benn ar soñjoù, an itrik, an tudennoù hag o fsikologiezh (daoust ma ne vije ket ken aes hag ar pezh a ziskouez, eñ hag en deus ar stek evit se !), ar savboent... d'am c'hentañ lennadenn em boa kavet un tammig enoeüs ar pajennoù niverus diwar-benn an diforc'h etre skiant-faltazi ha moliac'h, met a-benn ar fin e kav din e teuont a-reizh, talvoudus eo gouzout ar pezh emaer oc'h ober ! Alies e chomen etre daou e oberennoù Orson Scott Card hag a dremen en ur bed a seblant bezañ krennamzerel da gentañ (un tammig evel en Enez ar Vertuz Youenn Olier).
Dedennus kenañ e kavan al levr-mañ gant Orson Scott Card evit kompren gwelloc'h an oberennoù skiant-faltazi pe moliac'h a blij din kement, intrañ un tammig muioc'h huderezh al levrioù-beajiñ-meur-se. Lennet e vez levr didaktik Orson Scott Card meur a wezh, digudenn, gant an niver a draoù dedennus a zo e-barzh. Talvezout a ra ar boan e brenañ.

Gant viruz ar grip o tostaat em eus divizet nompaz mervel sot, setu perak em eus lakaet va fri el levr bihan-mañ. Ouzhpenn ur gudenn zo gant ar yezh esperanto evit unan n'anavez ket anezhi : un anv droch he deus ; droch e c'hell bezañ da welet pe da glevet ivez gant ar gerioù gwall eeun zo enni : ha ne vijer ket oc'h ober goap ac'hanoc'h ? hag ouzhpenn em eus bet an dichañs, em buhez, d'en em gavout gant ur bern esperantegerien n'em gleven ket ganto... Peadra zo d'en em c'houlenn, eta, perak e talc'h da vevañ ha da vezañ difennet gant kement-se a dud.
Gwalc'het eo bet va c'huriusted gant al levr-mañ. N'eo ket un hentenn glok, gwall skañv eo, mat d'ober ur vrav a dañva koulskoude. Div lodenn a ya d'ober al levr : ul lodenn a vez kinniget ar yezhadur enni (honnezh zo klok a-walc'h moarvat : sañset eo yezhadur an esperanto bezañ eus ar skañvañ tout) ; hag unan all, ur wezh m'ho peus paket ar sistem, da ginnig degouezhioù pleustrek : en aerborzh, war ar maez, er stal, ha kement 'zo). Plijet on bet gant an elfennoù sevenadurel, mat tre da baskañ ar B.A. BA d'ar re ne ouezont ket ur siseurt war ar sujed, eveldon : da betra deskiñ ? Gant piv kaozeal ? Petra ober gant ar yezh ? hag all. Diskouez a ra an hentenn skañv-mañ bezañ troet war-zu an dud yaouank kentoc'h ha kavet e vez ivez ur bern kuzulioù sot a-walc'h war an doare d'en em ren pa veajer da skouer.
Plijet kalz on bet gant ar yezh a-benn ar fin. En doare ma komprenan an traoù e vije en esperanteg un ostilh aes ober gantañ evit en em goñsoliñ da chom hep gellet deskiñ holl yezhoù ar bed : ar re ne zesker ket a c'heller mont e darempred war-eeun gant tud a gomz anezho dre hanterouriezh an esperanteg. Evel just ne servijo nemet da gaozeal gant esperantegerien all ; pezh a ra ur seurt kleub bedel : n'eo ket disheñvel eus kleub ar vrezhonegerien e Breizh. Met perak pas ? Bremañ 'm eus c'hoant da zeskiñ : c'han da adlenn va levrig en ur zeskiñ anezhañ dre 'n eñvor... An distro-skol eo, poent stagañ gant al labour-penn !

Pa m'eus kroget da lavaret e vijen kontant da cheñch "système d'exploitation" eo bet profet din al levr-mañ gant mignon gwellañ va urzhiataer : lennet 'm eus anezhañ pa oan gant Windows c'hoazh eta.
Iskis e c'heller kavout, en ur vraslenn, an niver a niverennoù e traoñ ar pajennoù ne servijont da seurt nemet da farsal, an ton bourjiner pe c'hodiser a-wezhioù... Pa vezer o lenn en un tenn e c'hellan asuriñ deoc'h e kaver gras gant ar fent-se : daoust ma vije skrivet al levr evit tud n'int ket gwall varrek war an urzhiataerezh e vije gwall zreinek da lonkañ hep al louzeier-mel-se !
Kalz a berzhioù mat a welan d'al levr-mañ. Lennabl eo, dija, ha kompren a reer madik ar pezh zo e-barzh memes ar wezh kentañ. Displeget mat tre eo. Ha, dreist pep tra, e laosk da gompren pegen entanet eo ar skrivagner gant an ostilh-mañ hag e ro c'hoant da gemer perzh en avañtur ar meiziantoù dieub.
Goude va c'hentañ lennadenn 'm eus lakaet skarzhañ Windows evit mont davet Linux Ubuntu, bloaz pe zaou a zo, ha n'em eus ket bet tro da vagañ keuz. Alies e addigoran al levr-mañ pa choman bout war tra-pe-dra hag e kavan ar respont a fell din e-barzh, peurliesañ : ur gwir dornlevr eo eta. Adlennet 'm eus anezhañ penn-da-benn dec'h (un embannadenn nevesoc'h eta) evit kavout trukloù nevez, traoù aes d'ober ganto ha n'on ket boaz d'ober peogwir 'm boa ket tapet ar pleg c'hozah ; ha me da blegañ korn pep pajenn dedennus... n'eus nemet se e-barzh ken !
Aliañ a ran kement hini a zo dedennet gant Linux met ne gred ket ober gantañ kregiñ gant lennadenn al levr-mañ : tevel a ra ar guriusted ha kelenn ur bern traoù, hep skuizhañ. Ha koulskoude, n'on ket ur mailh war an urzhiataerezh !
Ale, warc'hoazh e kaozein deoc'h diwar-benn dornlevr va yenerez pe hini ar skaoterez du-mañ ;-)

Marteze e kontit istorioù d'ho pugale dija : ma rit, ne servijo ket da galz tra al levr-mañ deoc'h. Va c'hentañ soñj din-me vez atav lenn ul levr dezho ha n'em boa ket kalz a skiant-prenet war ar c'hontañ a-raok : ur sapre dizoloadenn oa bet evidon. Displegañ a ra da betra e talvez ijinañ ho istorioù deoc'h, ha reiñ a ra ur bern kuzulioù hag alioù da lakaat ac'hanoc'h da gregiñ e-barzh. A-viskoazh em eus soñjet eo un hentenn vat evit rannañ ur prantad plijus e brezhoneg gant ar vugale.
N'eo ket anat d'ober e brezhoneg : ret eo bezañ koñsañtret mat. Met en em voazañ a reer tamm-ha-tamm. Plijadur 'vez o vont war-raok.
Un tamm helavar e kavan doare an aozerez da ginnig an traoù met... normal eo, plijout a ra dezhi kontañ istorioù !
Ar pezh zo sur eo e serrer al levr gant ur c'hoant bras d'ober evelti.

Al levr-mañ zo unan eus ar re em eus lennet an aliesañ abaoe m'on gouest da lenn. Gant va breur e sellemp ouzh ar skeudennoù hag e lennemp ar pennadoù a gavemp dedennus : seblantout a rae deomp e oa pep tra e-barzh evit bevañ evel Robinson war un enezenn didud, pe c'hoazh evel ar Robinsoned a vro-Suis a blije deomp kalz. Kaligrafiet eo bet gant ar skrivagner penn-da-benn ha skeudennaouet gantañ ivez : bamet e oamp dirak e ampartiz, sklaer eo e skritur eus ar penn kentañ betek ar fin gant nebeut tre a gemmoù, ur souezh !
Ur skouerenn anezhañ em boa adkavet e levraoueg va zad un nebeut bloavezhioù 'zo ha kavet em eus farsus kenañ e adlenn !
Un hentenn evit hippied eo... Mont a ra war gement tachenn a zo da ziskouez penaos en em zibab e-unan, kaout an diazezoù d'en em dennañ gant e di, e liorzh, ar fardañ boued, al louzaouiñ, ober war-dro al loened... a bep seurt loened, ret eo gouzout : desket e vez ennañ penaos lartaat maligorned gant bleud en ur voest, a-benn debriñ anezho war-lerc'h ! Diazezoù ar gwilioudiñ er gêr, yoga, astrologiezh pe astronomiezh : gwelout a reer ar pezh a gave pouezus hon tud a "zistroe d'an douar" ! Deuet da vras em eus implijet dreist-holl an displegadennoù diwar-benn ar gwriat pe ar boutaouiñ ; n'ez a ket pell met reiñ a ra ur soñj eus ar pezh a c'heller ober. Unan eus ar pennadoù farsusañ war ma meno eo an hini ma tiskouezer penaos kivijañ krec'hen loened :-D
Aet eo an traoù war-raok war tachennoù 'zo : ar privezioù sec'h da skouer, gwelloc'h eget pod-kambr Massacrier a gav din... A-hend-all e tisalian deoc'h heuliañ e rekipeoù keginañ ha n'em bije ket kalz muioc'h a fiziañs en e louzeier eget en reoù Loeiz ar Floc'h... Met mat eo atav al levr da lakaat an nen da hunvreal, ur seurt oberenn arz eo ouzhpenn bezañ un testeni eus un amzer ma vage kalz a dud hunvreoù a seurt-se ! Ma n'ho peus ket ar chañs da vezañ un hippie kozh pe mab unan e c'hellit "follennata" anezhañ penn-da-benn war ar rouedad : amañ ; gant e lizherennoù brav, e dresadennoù hag all... ha marteze e vezoc'h kurius da c'houzout petra eo deuet an aozer da vezañ, pe ar pezh a lavar an dud diwar-benn e levr. Dreist eo.

En ur mod eo un dastumadeg testennoù, evel n'eus forzh peseurt hentenn evit labourat war ar galleg. Dibabet eo bet pizh an testennoù-se, n'eo ket evit doujañ d'ur program bennak met evit deskiñ penaos ober e soñj e-unan war ar pezh a lenner, en ur sellet ouzh an en-dro kement hag ouzh an destenn. Un deskadur ret en hor c'hevredigezh ma tremen kement a draoù dre ar skrivañ pe ar selled. Dibabet int bet ivez evit feukañ an dud, moarvat, ar gelennerien war ar galleg da gentañ. Testennoù o jubennañ ar yezh komzet eus o gwellañ, testennoù oc'h asantiñ da gement dremm ouzh ar yezh pe ouzh ar yezhoù : testennoù e yezhoù rannvro a gaver ivez el levr, brezhoneg en o zouez. Deskiñ a reer penaos lenn ur romant-fotoioù pe ur romant gant Guy Des Cars gant ur sell kritik... Dreist em eus kavet an testennoù o kontañ emgavioù gant skrivagnerien, pe kritik ar goulennoù savet goude testenn klasel un hentenn c'halleg klasel da skouer. Ur bern testennoù klasel a gaver ivez, Balzac, Retif de la Bretonne evit diskouez ar pezh a soñjent diwar-benn ar beizanted ; lizhiri, diskourioù... Daoust ma vijemp sañset gouzout ar pezh a vez lavaret deomp, ne soñjomp ket atav en dielfennañ a-raok ma vije graet gant ar skrivagnerien.
Mat em eus kavet al levr peogwir e ro peadra d'en em soñjal. Traoù anat a-wezhioù, met pas evit an holl marteze : ne gav ket din vije tu da implijout an hentenn-se evit kelenn ar galleg en doare ma c'hortozer e vo kelennet en deskadurezh-stad en deiz a hiziv. Sevel a ra al levr-se, gant ar fed vije bet skrivet, ur goulenn diwar-benn ar programoù ofisiel ivez. Mat eo da lenn en un tenn met mat ivez da bigosat e-barzh ur wezh an amzer diouzh a dro : ur bern frazennoù bihan skoüs zo strewet amañ hag ahont, da gregiñ gant ar pennadoù pe da ginnig ur savboent all d'un destenn emaer o paouez lenn.

Perak e tlefe bezañ glas paperioù treuzvankañ Diwan ?
Sed ur goulenn a vez respontet outi el levr e-touez reoù all...
Kavet ez eus din e oa un nebeut soñjoù mat da adimplijout war ar standoù a bep seurt a glasker rastellat arc'hant o terc'hel anezho : kentoc'h eget marmouziñ ar pezh a weler pa z'eer en ur gourmarc'had bennak, didouezhiañ ar pezh a sell ouzhimp el levr ha leuskel ar peurrest a-gostez.
A-hend-all e c'heller gwiriañ omp gwerzhet gant ar werzherien, siwazh ne vez ket roet ostilhoù evit mont enep d'o doareoù seul eeunoc'h seul efedusoc'h. Diaes chom hep mont da brenañ defotachoù ur wezh an amzer ! O c'houzout mont en-dro an teknikoù hag o anvioù (pied-dans-la porte ; porte-dans-le-nez ha kement 'zo !) eo aesoc'h kas ar werzherien dre bellgomz da sutal koulskoude.
Aes eo al levr da lenn. Kavout a ra din e vez adlavaret re traoù 'zo dre ar frammañ mod amerika : pennad-digeriñ o kinnig ar pezh a zeuio, bouedenn (gant sifroù, honnezh), pennad-klozañ oc'h adlavarout evit un trede gwezh pezh oa bet desket er pennad-digeriñ, ma tisoñjer goude-se eo omp tizhet gant Alzheimer moarvat ?
Ul levr da veveziñ, da amprestiñ el levraoueg kentoc'h eget da brenañ eta.

Kudenn al levr-se eo bezañ bet skrivet gant... ur skrivagner. Evit un dornlevr, n'eo ket efedus. Re helavar, tanavaet an titouroù gant re a frazennoù... ret e vije adsevel ur roll eus an alioù fur da implijout peogwir eo diaes eñvoriñ anezho dindan ur c'hentañ lennadenn.
Perak bezañ bet prenet seurt levr, pa n'emaon ket e sell skrivañ romantoù suspens e mod ebet ? Bet on o urzhiañ levrioù Orson Scott Card o reiñ kuzulioù d'ar skrivagnerien, da gentañ tout peogwir e plij din kalz ar skrivagner, hag e kave din e kavfen enno alc'hwezhioù da gompren huderezh e skridoù. Hennezh 'oa e-kichen, ha savet ennon ar c'hoant da guriuzenniñ...
Gall a ra neuze bezañ lennet evit klask lenn ar romantoù-suspens war meur a live (hini ar suspens, hini ar saverezh) pe, m'oc'h skrivagner, evit tennañ splet eus traoù 'zo...
Ar pezh 'm eus kavet-me dedennus :
- Skrivañ un eurvezh bemdez, kerkent ha kroget an eurvezh, hep renkañ ho purev na netra a-raok (estregedon en dez ezhomm da renkañ e di a-bezh a-raok boulc'hañ gant e labour neuze ? gwelloc'h en em santan !)
- Skrivañ ar muiañ posubl : troc'het 'vo war-lerc'h pezh zo a re
- Chom hep reizhañ e-kerzh skrivañ, mont war-raok kousto pe gousto
D'an nebeutañ e ro c'hoant al levr-se d'en em lakaat da skrivañ, n'eo ket ur perzh fall dija.
N'on ket bet plijet tamm ebet gant ar stil. Daoust hag-eñ e teufe eus an droidigezh ? C'hem. N'in ket da lenn romantoù suspens gantañ, a gav din.