A ! Lenn...

Plijet bras ma oan bet gant Le monde de Buster gant ar memes skrivagner, n'on ket bet evit chom hep kemer hennezh el levraoueg. N'eo ket daou levr disheñvel mat e gwirionez, o vezañ m'o deus Buster hag Hodder ar memes temz-spered, ha n'eo ket unan boutin. O daou e vevont un tammig e-kichen ar re all hep bezañ anavezet ganto penn-da-benn, ha ne vag nag an eil nag egile an disterañ c'hwervoni ouzh ar re o lak a-gostez. Kenkoulz lavaret n'eo ket gwall realist al levr-mañ, ha koulskoude... daoust ma ne rafe ket kalz a ziforc'h Hodder etre ar vuhez war hun hag an hini war zihun ez eus ur bern munudoù o tiskouez gwirionded an dud hag an traoù tro-dro dezhañ : emzalc'h e dad e-keñver ar sorbiennoù a enroll an tad-kozh...
Pinvidik e kavan e dudennoù a eil renk : gouzout a ra chom hep reiñ alc'hwez o zemz-spered diouzhtu : tudenn Filip amañ da skouer. Mont a ra un disterig re bell a-wezhioù, kuit da leuskel al lenner da grediñ emañ o lenn traoù gwir... arabat disoñjal eo un arvest, traoù marzhus, arabat kouezhañ e pej ar wirionez rik !
Plijus eo kavanded Hodder hag an holl dudennoù diheñchet tamm-pe-damm a vev tro-dro dezhañ, kontet eo gant kalz a varzhoniezh ha gant fent ivez. N'em eus ket kavet gwall zedennus an arguzenn, istor ar voudig, met ne vern, bed Bjarne Reuter dre vras a gavan marzhus ha dibar. N'on ket souezhet en dije gounezet ur bern prizioù lennegel evit e oberennoù evit ar yaouankiz.

Embannet eo bet e brezhoneg evit ar wezh kentañ e 2007. Meur a wezh em boa lennet anezhañ e galleg pa oan bugel, ha soñj 'm eus e veze studiet alies er skolaj d'ar mare-se. Nebeutoc'h e vez lennet bremañ ha domaj eo kar n'en deus ket koshaet tamm ebet : 'm eus aon e klasker reiñ d'ar vugale a-vremañ lennadurioù muioc'h optimist... gwelet em eus zoken en ul lec'h bennak eo bet lod al levr-mañ en ur roll a levrioù a c'houlenne tud 'zo e vijent tennet eus estell al levraouegoù dre'n abeg ma lavarent traoù re sklaer d'ar vugale ! Cheu oa bet, met a-benn ar fin n'eo ket bet lakaet da dalvezout an doare kontrolliñ-se, gwell a se.
Setu perak eo mat tre kavout anezhañ e brezhoneg bremañ.
Taolet em eus muioc'h a evezh ouzh ar framm em lennadenn-diwezhañ-mañ : kontet vez ar fedoù hervez urzh an amzer ; ar fedoù pennañ nemetken, just an darvoudoù a denn ouzh darempredoù Frederig hag an dezreveller. bep tro vez resisaet ar bloavezh e penn ar pennad : mat tre evit kavout e verkoù en Istor, merzout ne oa ket deuet ar gasoni ouzh ar Yuzevien en un taol e 1939 da skouer : n'eo ket anat evit ar vugale. Plijet on bet kalz gant ar fin, em boa soñj anezhi evel just met pas en he munudoù : dreist e kavan al liamm etre linennoù kentañ al levr o tigeriñ war Polycarpe ar c'horrig-liorzh, hag al linennoù diwezhañ ma weler en deus kollet Frederig pep denelezh e spered al lojer a soursi ouzh yec'hed e gorrig plastr hag a ra fae war kelan ar c'hrennard marvet abalamour dezhañ. Eeun eo met efedus spontus.
Heuliet em eus a-dost an tudennoù a eil renk ivez, pezh ne raen ket da 10 vloaz : laouen on bet o c'hellout niveriñ kalz anezho, an holl kazimant war-bouez daou (hag ar bugel dezreveller, e oberoù o vont diouzh tu an nazied pe ar yuzevien, hervez... hep dezhañ pouezañ ar pezh a dalv), ne gemerent ket perzh a galon vat e emdroadur ar politikerezh. Gwelet e vez tud boutin, a emezell er "Parti" evit kaout droedoù sokial, pe evit en em wareziñ peogwir o deus traoù kozh da guzhat da skouer. Pouezus kenañ eo diskouez d'ar vugale pegen lies e oa, hag eo c'hoazh, an Alamaned, tud da gentañ eveldomp ha n'eo ket "enebourien" evel ma reont diouto, tud o klask mirout o denelezh en ur wareziñ o familh.
Kalz a bri a zoujan da seurt oberennoù evit ar vugale : Frederig zo ul levr da lenn hag adlenn da n'eus forzh peseurt oad, a vez from ha kentel da dennañ dioutañ. E savboent neptu hag e skritur eeun ha sklaer a harz outañ da goshaat. Ur bennoberenn eo.

Adalek ar pajennoù kentañ e ouezer eo ur bennoberenn ha n'heller ket paouez da lenn a-raok errout er bajenn ziwezhañ. Petra eo Tobie Lolness ? Ur romant moliac'h evit ar grennarded, un tammig evel Harry potter mar karit. Div levrenn a ya d'ober an istor klok, romant kentañ Timothée de Fombelle hag a zo a-hend-all paotr ar c'hoariva, evel Goulc'han Kervella.
An tudennoù a vager santimant evito diouzhtu ; ar bed, ur wezenn-derv vras, n'en deus ket e bar, ha leun a zilammadennoù, "coups de théâtre" zoken, eo an istor. An dra nemetañ zo sur eo e echuo mat an traoù peogwir eo skrivet evit tud yaouank. Fin, sur... alies e koller fiziañs ! E penn kentañ e vezen direnket un tamm gant fent ar skrivagner a gaven lec'hiet fall en itrik enkrezus, met deuet on da soñjal eo ur perzh mat. Dreist eo an istor, un istor a zegas da soñj al lenner maread an eil brezel-bed met ivez kudennoù pemdez an dud a-vremañ evit pezh a sell ouzh an enkadenn ekologel hag ar politikerezh bedel. Karantez ha mignoniezh zo an daou ahel a ren awen ar skrivagner a-hend-all, hag ez eus anezho ouzhpenn evit ar pennharozed, pezh zo dreist.
Emsav eo bet din lenn diverradenn buhez Timothée de Fombelle evit bezañ war evezh e-keñver traoù 'zo. Tro 'm eus bet da soñjal kalz en darempred a nez ar c'hoariva gant ar skrivañ romantoù. Un implij dreist a ra ar skrivagner eus an daou amañ, gwelout a reer en deus ar stek evit krouiñ divizoù a stlak pe a from : komz a ra sklaer eus galloud hud ar gerioù ; met implij a ra brav ivez yezh ar c'horfoù, gwirion eo santimantoù e dudennoù gant se daoust ma ne vijent nemet ur millimetrad hanter pe zaou a fed ment ; prest e vezer da heuliañ anezhañ n'eus forzh pelec'h ; naturel eo mont da seniñ "gouroloñs" war doenn ur varakenn evit distreiñ evezh ar warded e-pad m'emañ ur familh oc'h achap da skouer !

Levrioù seurt-se a vev pell ennon ; un toullad devezhioù 'vo ret din a-raok kuitaat skeud ar wezenn vras emaon o vousc'hoarzhin mav dindanni, kilhet. Gwell a se.

Brudet kenañ eo al levrioù en deus skrivet Satyajit Ray evit ar grennarded e bro-India. Kavout a ra din e tenn war un dro da Dintin ha da Sherlock Holmes, gant ar c'hrennard o teskiñ digant e eontr yaouank, hag ar skrivagner lu o lakaat da vousc'hoarzhin, evel Haddock. Dudius kenañ eo ha lennet e vez en un tenn dre ma z'eus suspens a-walc'h en darvoudoù.

Aes eo da lenn peogwir eo dedennus an istor, daoust ma vije gwall gevrinus gerioù 'zo evel ur westerenn da skouer... (Kavet em eus a-benn ar fin, amañ : talvoudus e c'hello bezañ c'hoazh...). Evel just e c'heller ober hep geriadur peogwir eo war munudoù ne zirenkont ket an ober en em gav an diaesamantoù-se peurliesañ. Koulskoude e tistera an destenn, dreist-holl evidomp europeaniz n'anavezomp ket mat an en-dro a vev an tudennoù ennañ : unan eus perzhioù mat al levr o vezañ kinnig ur veaj en ur vro bell.
A-viskoazh em eus kavet e echue en un doare iskis e-keñver ar paotrig a ro e anv d'ar romant : ur wezh diskoachet an torfedour, ne reer ket van outañ ken, ha gwir oa e istor pe get ? Memestra evit an afer teñzor : gwelloc'h disoc'h 'n dije gellet bezañ !
N'eus forzh, ur prantad c'hwek zo bet tremenet o lenn. Spi 'm eus e troio Yann-Varc'h Thorel levrioù all eus ar rummad : niverus int 'toare.

Un heuliad teir levrenn eo sañset bezañ met n'eus nemet div evit poent. C'hoant 'm eus bet da lakaat va fri e-barzh evit daou abeg : poltred Alyss war ar golo, brav kenañ, dezhi un dremm leun a bersonelezh hag a gevrinoù ; hag an ti-embann, Bayard, n'em bez disouezhadenn ebet gantañ diouzh boaz, pep tra a gavan mat ganto pe vije ar c'hazetennoù evit an holl oadoù bugale pe vije al levrioù.
Ar wezh-mañ ez eus manket un dramm bennak d'ar rekipe avat !
Hoalet e oan gant an tem : bez e vije bet eus Alice, hini bro ar Marzhoù, e gwirionez, nemet e vije bet distreset hec'h istor, en hor bed-ni, gant ul Lewis Carroll n'en dije ket kredet ar pezh a gonte dezhi, hag en dije implijet he dezrevelloù dre gomz da awenañ ur gontadenn chuchu evit ar bugaligoù... AR soñj dreist eo er rummad-mañ. Siwazh e vije bet mat da Frank Beddor gwerzhañ e soñj d'ur gwir skrivagner, a soñjan. Schlak ! Snif ! Dao ! Aiou ! Smack ! Nag ur senario... an tudennoù n'heller ket en em stagañ outo, ha pa vije Alyss zoken. A-benn ar fin en deus muioc'h a gorf hag a ene ar "chapelier" (an "toker" ? N'eo ket "tocard", añ !) un dudenn a eil renk eta, eget an harozez...

Met penaos tridal evit tudennoù ne zeuer ket a-benn da anavezout daoust d'hor c'hoant... N'eus ket fazioù yezh, met n'eo ket dedennus ; darnijal a ra an daoulagad a-us d'al linennoù hep kavout abeg ebet d'o saouriñ. Va c'hoant nemeti : bout echuet ganti, ha gellet tremen d'un dra bennak nevez.
Dipitus eo pa weler pegen pinvidik en dije gellet bezañ an adlennadenn-se eus pennoberenn Lewis Carroll.
Evit ar vugale eo, emezoc'h-c'hwi ! adalek 9 bloaz sañset... Lakaomp, marteze e plijo dezho, ar baotred dreist-holl peogwir n'eus koulz lavaret nemet dezrevelloù emgannoù e-barzh, met ne ziverkan ket va soñj kentañ : ul levr fall eo pa ne c'hell ket magañ ijin an holl. Dipitus.
Lenn a rin an trede hini koulskoude. Piv 'oar ? Marteze emañ ar skrivagner o c'hortoz an diskoulm evit dispakañ e arm kuzh !
Produer ar film Mary à tout prix, ur film 'moa c'hoarzhet kalz dirazañ, eo frank Beddor : Les guerres du miroir zo e levrioù kentañ.

Troidigezh vrezhonek kentañ ar best-seller bihan-mañ zo deuet er-maez e 1974 eus ti-embann Preder. An hini 'm eus lennet zo an embannadur nevez (2004), adwelet gant Pierrette Kermoal.
Dedennus e oa al lennadenn-se evidon peogwir eo ul levr a anavezen mat, e galleg, pa oan bihan : lennet e veze deomp, selaouet e veze an istor ganeomp war ur bladenn 33 tro, ha diwezhatoc'h em boa bet va levr din-me hag em boa lennet meur a wezh ivez.
Daoust da se ne oa ket ken fresk-se an eñvor anezhañ em fenn ha tro 'm eus bet da zizoloiñ traoù nevez : cheñchet eo va doare da lenn. Lec'hioù 'zo 'm eus kavet un tammig re eeun, pa ya ar Priñs Bihan a blanedenn da blanedenn da skouer. Traoù 'zo a blije din kalz a-raok, evel dihun ar rozenn, hag a choman etre daou razo bremañ : perzhioù kant dre gant gwregel he deus ar vleunienn-se met... perzhioù fall kentoc'h ! He c'hened n'eo ket mestr warnañ : sed ar perzh mat nemetañ he deus. A-hend-all eo kentoc'h displijus, faeũs, feukidik... souezhet on bet o welet se pa n'em boa ket taolet pled a-raok.
A-hend-all e kav din eo deuet brav gantañ tudenn ar Priñs Bihan, n'eo ket disliv, ha tudenn an dezreveller ivez. Fromet e vezan c'hoazh gant ar gejadenn gant al louarn, ha gant ar fin. Lennet 'vez buan hag aes ; brav eo al levr gant skeudennoù e liv graet gant ar skrivagner e-unan. Laouen e oan o welet ar brezhoneg e-touez ar yezhoù eo bet lakaet enno.
Ur goumoulenn memestra, etre ni hag oabl steredennek Priñs Bihan Preder : ne zouj ket an droidigezh-mañ ouzh unan eus ar perzhioù a ra eus al levr-mañ ur bennoberenn ; ar yezh eeun. Kudenn ebet evidomp-ni tud bras met an dibab geriaoueg, an tech d'ober lenneg marteze, a serr dorioù al lennadenn-mañ ouzh ar vugale eo bet skrivet evito... Koll a ra eus e nerzh abalamour da se, a gav din

Nag e karen levrioù Giono pa oan krennardez ! Laouen bras e oan bet o kavet al levrig-mañ war ur stand bennak un nebeut bloavezhioù 'zo. Ur c'hasedig kleved oa gantañ evit gellet selaou an destenn gant sonerezh.
En danevell-mañ e vez kontet istor ur mesaer, ur paotr kozh en deus lakaet en e benn plantañ gwez a-hed e zevezh labour. Dre zegouezh en em gav an daneveller gantañ, ha goude bezañ sellet outañ ur pennadig e ya diwar e vuhez. Pa dremen un toullad bloavezhioù war-lerc'h e stad an disoc'h ...
Ul levr eo a vamer ouzh an natur ennañ : ar gwez, met ivez anien mabden, o reiñ d'al lenner ur c'hannad a fiziañs hag a spi. Plijus eo da lenn met dre ma oa lennegel ar galleg implijet ez eo ivez brezhoneg an droidigezh, gant Garmenig Ihuelloù, deuet er-maez e 1990.

Souezhet on bet o welet ne oa ket bet skrivet al levrioù en urzh m'int sañset bezañ lennet : splann e teu da vezañ an doare m'en deus Lewis da blantañ e-kerzh e istor daveoù o kas d'ul levr vo lennet diwezhatoc'h. Dedennus eo heuliañ diorrañ e ijin :

. 1950 : Le Lion, la Sorcière blanche et l'Armoire magique, levrenn 2
. 1951 : Le Prince Caspian, levrenn 4
. 1952 : L'Odyssée du passeur d'aurore, levrenn 5
. 1953 : Le Fauteuil d'argent, levrenn 6
. 1954 : Le Cheval et son écuyer, levrenn 3
. 1955 : Le Neveu du magicien, levrenn 1
. 1956 : La Dernière Bataille, levrenn 7

Bez ez eus un dra espar el levrioù-mañ : an doare kaer en deus ar skrivagner da zepegn diabarzh an dud, dre ar pezh a santont. N'en deus ket e bar evit reiñ un drivliadenn a levenez, a vam, a geuz, a spi, a fiziañs... Ar pennad a weler ennañ Aslan o krouiñ e ved zo unan eus ar bravañ 'mije lennet biskoazh. E meur a lec'h e chomer bamet rak e ampartiz da gompren kalon ar vugale, pe an dud, dre vras. Ur skrivagner meur eo evidon, dezhañ un ijin boemus servijet gant gerioù eus an eeunañ o reiñ livioù tanavañ kalon mab-den. Kontrol da levrioù Tolkien n'eo ket enkrezus e saga, marteze eo abalamour da se ne vez ket lennet gant an dud gour, met me gav Le monde de Narnia soutil tre.

Gouzout a ran ez eus kalz a dud o sevel a-enep al levrioù-se : re intret a gristenelezh, a lavar lod. Koulskoude n'eus ket anv eus se : an tudennoù o-unan a gont istorioù a anavezomp mat dre m'hon eus klevet anezho gant tudennoù all e mareoù all : me gav din e lak ur seurt kenvreuriezh etre ar skrivagner hag al lenner, aes eo deomp kompren p'omp bet desavet memes mod, ni hag eñ... netra da welet gant ur romant moral ! Met gwir eo e teu ar sinoù da vezañ anatoc'h-anatañ betek bezañ re splann er 7vet levrenn, pa ya Narnia da netra hag e lak al leon an holl voudoù da dremen dirazañ, hag hervez ma sellont eeun outañ en e zaoulagad e tremenont pe a-zehoù pe a-gleiz...

Dibar e kavan personelezeh Aslan, doue hollc'halloudus e karg eus ar justis ha tad madelezhus war un dro, aesoc'h da lonkañ a berzh ul leon jentil eget a-berzh ur c'hozhiad barvek pintet war ur goumoulenn jodek doare Michel-Ange a gav din...

Un digarez a gaver a-berzh an embanner e-keñver ar ster gouennelour a c'heller reiñ d'an trede levrenn lec'h m'emañ ar re zu (ar re cGalormen) ar re zroug : kavout a ran mat e vije bet lakaet se. Lavaret e vez ivez eo seksist Lewis hag aze, n'hellan ket nac'h, skoüs eo an abegoù a ro evit displegañ ne c'hell ket Suzanne dont da Narnia ken : skeudenn un amzer sur a-walc'h met dipitus memestra... war ar poent-se eo diaesoc'h digareziñ anezhañ e fin al levr... Pep treitourezh, pep si zo bet pardonet da Edmund pe da Eustache, met ar fed e teufe Suzanne da vezañ emskiant eus he sekselezh en ur goshaat, da se n'eus remed ebet, serret eo dezhi dorioù Narnia da viken... start !

Ma vez lakaet se a-gostez, hag e tle bezañ, amzer da lenn, eo Les chroniques de Narnia ur sapre pennoberenn, aes da lenn ez-vihan (tro 8-9 bloaz) ha magus evit an dud gour ivez. Gant gerioù simpl e oar CS Lewis kas pell ar preder.

Embannadur brezhonek al levr, troet gant Mikael Madeg, zo deuet er-maez e ti An Here rummad Levrioù skol al louarn e 1989. Bet em eus ar souezhadenn da anavezout el levr-mañ ur romant em boa lennet pa oan bihan hag en doa plijet kalz din, daoust ma ne ouien ket d'ar mare-se petra na pelec'h 'oa Breizh ! Une audacieuse expédition oa an titl orin. An haroz, ur paotrig gak, a lak e anv da vont da werzhañ ognon gant ar joniged. Dre e blanedenn e vez deskrivet munut buhez ar joniged, diaesamantoù ar paotrig war e labour : lent eo, ha dalc'het en e gaoz, hag ouzhpenn ne oar ket ar soazneg... Peadra da bep bugel d'en em lakaat en e blas ! Dont a ra a-benn d'en em dennañ koulskoude, met ne echu ket aze an istor. Dedennus tre eo, fromus a-wezhioù, ha desket e vez ur bern traoù en ur gaout ebat o lenn. Pezh 'zo, troet eo diwar ar galleg, ur galleg cheuc'h un tamm, ha dre se, pinvidik a-fed geriaoueg, daoust ma n'en dije ket Mikael Madeg dibabet ur yezh re luziet... 'm eus aon eo diaes kenañ da lenn evit bugale divyezhek an oadoù eo an istor evito (skolajidi). Ne vern : n'eo ket chuchu, ha gall a ra bezañ lennet diwezhatoc'h. An dud gour memes a gavo o c'hont e-barzh.

Embannadur brezhonek al levrenn gentañ zo eus 2006. Embannet e oa bet Les cinq écus de Bretagne hag al levr da heul Les portes de Vannes e 1993 e galleg. Tro em boa bet da lenn anezho d'ar mare-se. E-barzh romantoù Evelyne Brisou-Pellen emaint e-touez ar re wellañ war ma meno. Ar skrivagnerez-se zo ispisializet war ar romantoù istorel evit ar yaouankiz : gall a reoc'h bizitañ he lec'hienn amañ. Ur souezh an niver a romantoù a zo deuet ganti ! Kalzig anezho o plediñ gant danvez Breizh : laouen on e vije krog Mark Kerrain en lakaat anezho e brezhoneg. Perzh dibar Evelyne Brisou-Pellen eo ar resis m'eo he dielloù, gall a reer fiziout enni evit deskiñ mat an Istor.
E 1469 emaomp, e Roazhon dreist-holl. Un emzivadez a ya davet he zad-kozh n'anavez ket : ar familh nemetañ a chom dezhi. Leun a gevrinoù en em ziskuilh, siwazh ne ra an istor nemet kregiñ, ha chomet eo sac'het an eil lodenn en un tu bennak etre an troer, an ti-embann ha me oar... Ur wezh ouzhpenn e chom al lenner e fri war ar gloued. Daoust hag-eñ vo tu da gaout ar fin ur wezh bennak ?
Plijus eo da lenn, met n'on ket evit herzel da soñjal eo re ziaes ar yezh evit krennarded divyezhek. Sañset eo bezañ mat evit ar 6vet pe 5vet klas... P'o do tizhet ar vugale al live rekis evit peurgompren an istor ne vint ket dedennet gant an danvez ken... Sed kudenn meur a levr evito e brezhoneg.
Evit ar re vras eo plijus tre, atav, ha deskiñ a reer gerioù.
En dazont e karfen e vije troet Le mystère de la nuit des pierres, an hini a blij din ar muiañ, moliac'h un disterig...