A ! Lenn...

Tremen a reer ur prantad plijus o lenn ar romant-se, ijinet ha savet mat eo bet. Lakaet eo Breizh e-tal da vro-Euskadi en doare ma vije an eil bro melezour eben. Dizoloiñ a reer an daou, neket evel touristed, met gant daoulagad ar re engouestlet e dazont sevenadur ha politikerezh o bro. Seblant gwirion zo war an traoù, anavezout a reer mat al lec'hioù, anvioù tud 'zo... ma ne zesker ket kalz tra diwar-benn Breizh ez eus bet ur bern da rastellat, evidon, diwar-benn bro-Euskadi n'anavezen ket a-raok. Un daolenn vat a ra eus fin ar bloavezhioù 90. Soñjet 'm eus meur a wezh e c'hellfe bezañ dedennusoc'h evit tud yaouank eget evit tud gour koulskoude, o vezañ ma vez kinniget euskariz "marvet evit ar vro" evel harozed, n'eus preder ebet, koulz lavaret, war an abegoù a gement-se ha war ster an emgannoù feuls : dre se em eus kavet un tammig eeun ar soñjoù.
Ne ziskroger ket ur wezh kroget gant al lennadenn ha kavet 'n eus din e flistre ar brezhoneg en un doare aes dindan pluenn ar skrivagner : gwezh ebet ne harzer dirak ur ger re ziaes pe un droienn dinatur, chom a ra ar spered gant an dezrevell atav, pezh zo dreist. Souezhet bras on bet gant lusk ar skrid koulskoude, dezrevellet kentoc'h eget romantaet : mont a ra a-dizh-bras penn-da-benn, lonket e vez ar mizioù hag ar c'hilometradoù hep paouez da vat e lec'h pe lec'h, ha gant se, e chom a-ziavaez temz-spered an tudennoù un tamm.
Evit ur romant kentañ eo un taol kaer memestra !

Kest zo ur romant ne c'houzañv ket gant ar ment rediet evit oberennoù Priz ar Yaouankiz : klok eo, skrivet mat, ne santer redi ebet ennañ nemet hini diabarzh ar skrivagner 'n eus c'hoant da rannañ un dra bennak a zoug ennañ. A-fed steuenn emañ pep tra war ar pevare pajenn golo : ul lisead a ziskoach sekredoù familh bet kuzhet mort outañ betek-henn, traoù stag ouzh ar brezel. Mont a ra da vBerlin da glask mont e darempred gant tud eus e familh evit gouzout ar wirionez. Dont a ra a-benn da gavout ar pezh a glask, daoust ma ne vije ket gwall vrav a-wezhioù. Ne chomer ket gant an heug, ar c'heuz pe ar fulor : pezh a vez roet deomp da dañva eus Berlin, bravaet gant istor karantez an haroz du-hont, zo dreist. Santout a reer kalz a zoujañs hag a garantez evit an alamaned el levr-mañ. Ar fed en dije lakaet Erwan amzer-dremenet e familh er gouloù a zisamm anezhañ a-benn kregiñ gant ur vuhez all, hag a zigor dorioù, pontoù etre bro-C'hall ha bro-Alamagn evitañ. Goude e chomadenn e bro-Alamagn e taol ivez ur sell disheñvel war e vBreizh genidik.
Estreget evit ar re yaouank eo mat al levr : n'eo ket unan re eeun, meret gant re a vel. Kinnig a ra peadra da gompren gwelloc'h ar brezel hag an dud o deus kemeret perzh ennañ, tu pe du. Lakaet e vez sklaer ne oa ket unvan an alamaned, pas muioc'h eget ar vretoned ! Souezhet on bet un tamm gant ar pezh a dremen e penn Erwan pa ya da zivizout gant e eontr : re ziwezhat eo evit en em veñjiñ, a gav din, ha dreist-holl e oa bet tu da gompren a-raok ne oa ket bet mestr war e blanedenn, betek ur serten poent... met moarvat e vo komprenet gwelloc'h e emzalc'h gant tud yaouank.
A-hend-all m'eus merzet eo sklaer ar senennoù karantez : brav ha doujus, n'int na niverus na kammlec'hiet, met sklaer, pezh n'eo ket diouzh ar c'hiz el levrioù evit ar yaouankiz (niveruz, a gredan) a lennan e galleg ha troet diwar yezhoù all. Ne lavaran ket e vije fall, met soñjal a ra din e c'hellfe bugale 'zo bezañ lakaet diaes, o vezañ m'eo al levr da vezañ studiet en ur framm skol.

Sed aze ur romantig lipet gant un istor vat, ur yezh aes tre ha yaouank (ne blijo ket d'an holl marteze, met an hini a gaoz ar skolajidi divyezhek eo forzh penaos). Ober 'zo forzh pegement, pa zapper eus ul live-c'hoari d'egile. Kempouezhet eo gant un istorig karantez skañv. N'eo ket hewel, gwell a se, n'emaomp ket ken gant lennegezh moral an XIXvet kantved, met soñjal a ra din e c'hell lakaat ar re yaouank d'en em soñjal diwar-benn ar feulster a blij dezho implijout en o c'hoarioù war urzhiataer. Deuet eo brav gant Yann-Fañch Jacq al levr-mañ, kinniget da lenn d'ar skolajidi 6vet ha 5vet klas evit Priz ar Yaouankiz 2010. Unan eus e levrioù gwellañ eo er rummad-se hervezon.

N'eo ket nevez an tem, met plijus e vez atav lenn istorioù morviled hag adkavout roudoù Atlantiz. Dre vras eo deuet brav gant Jakez-Erwan Mouton ur wezh ouzhpenn, daoust ma kavfe din eo lipetoc'h ar penn kentañ eget ar fin e-keñver ar mor a draoù a oa da ginnig d'ar mare-se. Perak n'on ket kendrec'het penn-da-benn neuze, perak e kav din eo ul levr mat ha n'eo ket unan dispar ? Emichañs e teu eus ar ment, re voan e-keñver ar vouedenn oa er sujed, met ivez eus an doare m'eo tretet an haroz. An den nemetañ a reomp anaoudegezh gantañ tamm-pe-damm eo Nillsens, ha chom a ra diwar-c'horre.
Ar santimant em eus eo bezañ lennet un tamm senario dedennus-tre ha n'eo ket bet diorroet ennañ tu denel an tudennoù : gant se eo diaes bezañ lod en istor. Skrivet eo en ur yezh plijus ha pinvidik hep bezañ re ziaes, ha plijus eo ivez gellout fiziañ er skrivagner evit pezh a sell ouzh an deskrivadurioù istorel. Kavet em eus mat tre ar pennad-klozañ o lec'hiañ mat pep tudenn, al lenner zoken : stek a zo.
Ul levr brav e gwenn-ha-du eo en ur mod : ne vank nemet un nebeut trivliadennoù d'e livañ.

Sed aze romant diwezhañ ar rummad teir levrenn evit ar yaouankiz Fulennoù war skubellennoù. Poent e oa, d'am soñj ! aet an awen da hesk gant fin an eil... ar pezh hon eus amañ eo div pe deir istorig distag peget an eil ouzh eben evel ma teu e teu, gant neud gros peurliesañ 'n eus lakaet ac'hanon da soñjal e dilamadennoù heuliadoù tele.
Evit ar yezh n'omp ket laeret : brav eo atav, naturel an divizoù daoust ma vije dreistnaturel ar c'henarroud. N'eo ket gwall zedennus, met ne varver ket gant an enoe memestra, ha lennet 'vez buan.
Evit an trilogiezh a-bezh, n'eus ket kalz a ster enni, kavout a ran un tammig flaner an dreveziñ sorserien mod Harry Potter farsus hag ar pezh a c'hoarvez e festival an Erer Kozh. Dizingal kenañ eo al lusk hag an interest a c'heller dougen d'an istor. Techet e oan ivez da veskañ an tudennoù peogwir int niverus-mat hag e komzont holl memes mod. Lakaomp n'eo ket da renkañ e-touez pennoberennoù Yann Gerven !

Levr diwezhañ an heuliad teir levrenn Mevelien an urzh eo hennezh. Mont a ra mat gant an eil hini, o vezañ ma kendalc'h ar penndudennoù da bourmen en amzer, pezh a ro tro d'al lenner da vevañ fedoù pouezus 'zo eus an Istor.
N'on ket tik gant an itrik daoust ma ne vije ket fall : re a ober 'zo evidon, o lazhañ kement tra all. An tudennoù a anavezer abaoe teir levrenn zo estrañjourien evidomp c'hoazh, ur c'horf o deus, ket a ene. Meneg zo eus karantez, eus mignoniezh, met chom a ra e stad ar gerioù, ne vez ket bevet na gant an tudennoù na gant al lenner. Kregiñ a ra mat tre al levr koulskoude, desachet e vez an evezh diouzhtu, siwazh ne zalc'h ket war an hirder hag e c'heller enoeiñ daoust ma vije strilh war an ober.
Dipitus e kavan ar fin dreist holl, n'eo ket bet gouest ar skrivagner da adpakañ e holl rikoù en e sac'h a-raok mont kuit ; kontrol da se e tigor war tudennoù all c'hoazh... ur fin evit an trede levrenn n'eo ken, ouzhpenn : ret vije bet lakaat an tudennoù da zistreiñ en o metoù orin, pa ne vije nemet dre ar soñj, evit gellout muzuliañ an hent graet.
Ma, n'eo ket displijus da lenn kennebeut, dre m'eo aes hag a-vremañ. Klouar e choman, traken.

Souezhus em eus kavet dizoloiñ un dastumad danevelloù e-touez al levrioù a gemero perzh er Priz ar Yaouankiz o tont : betek-henn ne oa bet nemet romantoù. Digempouez e kavan ivez : daoust ha ne vo ket techet ar grennarded da votiñ evit ar skridoù berrañ posubl, aesañ posubl da lenn ? Hag ouzhpenn eo bet skrivet al levr gant peder skrivagnerez disheñvel, pezh a zistero talvoudegezh ar priz e kenkaz vije roet d'al levr-mañ : domaj e kavan.
An holl draoù-se a soñjen a-raok kregiñ e-barzh ; koulskoude em eus kavet mat al levr. Evit un abeg pennañ : kavout a ra din eo kempoell an doare m'eo bet renket ar peder danevell, o tiskouez pep hini un oad disheñvel, kosoc'h-koshañ, e buhez un harozez bennak, disheñvel bep tro ivez. N'ouzon ket hag-eñ eo bet skrivet an danevelloù a-ratozh-kaer evit se, met ur soñj mat eo. Plijet on bet ivez gant an danevelloù o-unan, dreist-holl hini Mai-Ewen, fromus hag en ur yezh n'eus ket blaz ar skol warni, hep bezañ diaes da lenn.
N'on ket sur e vo dedennet ar baotred gant seurt lennegezh : n'eo ket dister, met ret eo bezañ gouest d'en em lakaat e plas ur vaouez, ar pezh ne vez ket goulennet alies gant ar baotred-lennerien, kontrol d'ar merc'hed a c'hell c'hoari pezh n'eus forzh peseurt haroz : un afer a voazamant ! abaoe keit all... met ul levr mat eo, aes da lenn, hag o plediñ gant temz-spered an tudennoù : rouez eo, dreist-holl evit an oadoù-se.

Un eston eo pegen diellet e c'hell bezañ ar romant-mañ. Ha, kaeroc'h 'zo, war sujedoù nebeut anavezet. Tremen a ra er 16vet kantved war inizi bro-Skos : rannañ a reer buhez ur paotrig eus ar mare-se, e zeskadurezh, e hunvreoù, ul lod bras anezho o vont da wir, ha betek m'en dije kuitaet da vat bro e yaouankiz tro e 30 vloaz da zont da vro-frañs er "garde écossaise".
Ar pezh 'm eus kavet mat tre eo ar sell a-ziabarzh : soñjet em eus kalz e kentañ lodenn Tra ma vo mor pe en Gweltaz an inizi. Dont a reer da anavezout mat-tre annezidi al lec'hioù a vev an haroz enno. Dreist eo.
Daoust hag-eñ en deus tennet ur gentel bennak ar skrivagner eus ar pezh a gaver er bajenn 369 : "An dud en em veul, kaer zo, e vez c'hoant o izelaat, kentoc'h eget o uhelaat"... emañ ar romant-mañ e-touez reoù gwellañ ar skrivagner ha n'eo ket bet lakaet tre ha tre dindan e anv : kentañ tro din da welet ! Met n'eus nemet perzhioù mat Madeg e-barzh. Goude se, ne vo ket gwall fin dezhañ paouez da skrivañ romantoù e brezhoneg emichañs. N'eo ket aet ar vammenn da hesk : da vataat, ne lavaran ket.
Ur bemol pe zaou memestra ? Souezhet on bet o kavout e fin al levr bruderezh evit levrioù evit ar re yaouank... n'em bije ket divinet e oa evito daoust d'an tem. Kalz re dev ha re... skiantel eo evit ar grennarded lennerien a-vremañ a gav din.
Hegaset on bet gant kalz a notennoù o lavaret e oa displeget ar ger-mañ-ger er frazenn da heul en destenn. Terriñ a ra red al lenn hep ret, domaj eo. Ne oa ket ezhomm anezho.

Deuet eo er-maez ar romant-se, lakaet e brezhoneg gant Ernest ar Barzhig, e 1975 : ur c'haierad A4 eus ar gelaouenn Skol eo, niverenn 60-61, skriverezet. En ul lec'h bennak eo merket e oa bet skrivet ar romant orin e-pad an eil brezel-bed met ne gavan ket an deiziad resis.
Youlek eo ret bezañ evit tapout krog e-barzh, ur wezh ouzhpenn, met n'eus ket keuz da vagañ ur wezh kroget, ur blijus a souezhadenn zo da gaout !
Ur romant evit ar re yaouank eo kentoc'h met dedennus evit an dud gour memestra. Mougev an drouiz eo ur vougev a bigner war-gil en amzer drezi pa vezer o vageal : hervez al lec'h ma tilestrer emaer pell pe bell eus an amzer-vremañ. An dud yaouank en em gav er Grennamzer hag a glask sikour ur roue iwerzhonat da c'hounit enep e arsailherien. Siwazh ne z'a ket ken plaen an traoù eget na fellje dezho !
Leun a ober eo ar romant-mañ, kregiñ a ra buan hag atav e c'hoarvez un dra bennak, ne gaver ket hir e amzer gwezh ebet. Soñjet em eus a-wezhioù e oberennoù kozh a skiant-faltazi pe a voliac'h (doare Rosny-Henañ, HG Wells, Jules Verne...) pa ne veze ket re skiantel ar romantoù, pa ne veze ket ezhomm a abegiñ kement tra graet gant an harozed. Aes eo evit Aodh de Blacam : pa vez ezhomm da dennañ e vez poultr er fuzuilh atav, pa vez da guzhat e kaver atav ur vougev a c'heller stouvañ gant mein a ruilher dirak he genoù... Ne vern : kadourien hael, emgannoù, teñzorioù, euzhviled debrerien tud, pegen dudius eo en em leuskel da vont gant red ar stêr a dremen dindan Mougev an Drouiz.

Brudet kenañ eo al levrioù en deus skrivet Satyajit Ray evit ar grennarded e bro-India. Kavout a ra din e tenn war un dro da Dintin ha da Sherlock Holmes, gant ar c'hrennard o teskiñ digant e eontr yaouank, hag ar skrivagner lu o lakaat da vousc'hoarzhin, evel Haddock. Dudius kenañ eo ha lennet e vez en un tenn dre ma z'eus suspens a-walc'h en darvoudoù.

Aes eo da lenn peogwir eo dedennus an istor, daoust ma vije gwall gevrinus gerioù 'zo evel ur westerenn da skouer... (Kavet em eus a-benn ar fin, amañ : talvoudus e c'hello bezañ c'hoazh...). Evel just e c'heller ober hep geriadur peogwir eo war munudoù ne zirenkont ket an ober en em gav an diaesamantoù-se peurliesañ. Koulskoude e tistera an destenn, dreist-holl evidomp europeaniz n'anavezomp ket mat an en-dro a vev an tudennoù ennañ : unan eus perzhioù mat al levr o vezañ kinnig ur veaj en ur vro bell.
A-viskoazh em eus kavet e echue en un doare iskis e-keñver ar paotrig a ro e anv d'ar romant : ur wezh diskoachet an torfedour, ne reer ket van outañ ken, ha gwir oa e istor pe get ? Memestra evit an afer teñzor : gwelloc'h disoc'h 'n dije gellet bezañ !
N'eus forzh, ur prantad c'hwek zo bet tremenet o lenn. Spi 'm eus e troio Yann-Varc'h Thorel levrioù all eus ar rummad : niverus int 'toare.