A ! Lenn...

Iskis kenañ e oa al levr-mañ da lenn ha sebezet on chomet pa m'eus bet serret anezhañ, o vezañ ma ne ouien tamm ebet eus petra e kaozee e gwirionez. Kinnig a ra ar skrivagnerez ur c'houblad karantezus, met dieub, a ziskouez kaout un emzalc'h modern-kenañ (skiant-faltaziek zoken bremañ m'omp aet war-gil a-fed moral abaoe ar bloavezhioù 70...) : e mod-se e c'hell pep hini mont da welet tu pe du, bevañ un avañtur bennak, ha distreiñ d'e gile da gontañ dezhañ troioù-distroioù e galon. Met pa ya an avañtur da sirius evit unan pe egile e vrañsell kempouez ar garantez hag e lak anezhi en arvar. Kement-se o tremen just a-raok an eil brezel-bed : ur ral eo lenn seurt skridoù diwar-benn ar prantad-mañ eus an Istor. Koulskoude e santer, en doare m'eo skrivet, en deus koshaet al levr a-fed foñs un disterig. Deskrivet eo munut-munut an disterañ soñj a dreuz empenn an tri fenndudenn hanter (un triad, e kreiz ar jeu, ha Gerbert da lakaat traoù 'zo er gouloù), ken munut ma chomen alvaonet o soñjal el labour ijinañ hag e resisded karakter pep tudenn.
En em laosket on da vont gant red an darvoudoù, pe an nann-darvoudoù kentoc'h, ha kavet mat a-benn ar fin met iskis kenañ, netra da welet gant ar romantoù amerikan a lennan diouzh boaz, dibosubl din deskrivañ gant gerioù eeun eus petra oa kaoz. Plijet on bet dre vras daoust m'em eus kavet hirig al levr un tamm... ha n'eo nemet en ur glask ur skeudenn evit va fennad em eus kavet, e Wikipedia, an alc'hwez evit kompren ar pezh 'moa lennet.
N'eo ket "L'invitée" ur gwir romant : deskrivet e vez ennañ an darempred a oa etre Sartre, Simone de Beauvoir hag Olga. Krog e oa ar skrivagnerez da sevel en he romant he soñjezon a brederouriez evit ar pezh a sell ouzh kann an emskiantoù etrezo hag ouzh posublted, pe get, ar c'hemm-ouzh-kemm. [L'Invitée est publié en 1943. Elle y décrit, à travers des personnages imaginaires, la relation entre Sartre, Olga et elle-même, tout en élaborant sa réflexion philosophique concernent la lutte entre les consciences et les possibilités de la réciprocité.]

Ne blij ket re din gouzout re a draoù diwar-benn al levrioù emaon o vont da lenn, met santout a ran 'mije tennet muioc'h eus va lennadenn pa 'mije gouezet kement-se a-raok. N'eus forzh, talvezout a rae ar boan memestra, ha savet ennon c'hoant bras da c'houzout muioc'h diwar-benn Simone de Beauvoir a oa, war a welan, ur plac'h a-benn ! (hag "a benn"...)

Kantreet ha digantreet en deus va ijin rak an titl brokus-mañ a-raok ne c'hellfen tapout krog em lennadenn da vat ! Traoù 'zo 'm boa divinet e vijent e-barzh (More, Fourier, ar yezhoù ijinet...) lod all avat zo bet dic'hortoz-krenn : "la grève générale", "internet", "l'imagerie pastorale dans les opéras", "le somnambulisme" ha meur a hini all...). Urzh al lizherenneg, doujet dre m'emaomp en ur geriadur, zo bet un abeg all da lenn al levr-mañ gant kement a blijadur ha da zegemer ar pennadoù evel kement a souezhadennoù. Ur misi !
Arabat chom gennet war ar pennad-digeriñ, start a-walc'h. Reiñ a ra an ton koulskoude : emaomp war un dachenn skiantel. Sirius ha diellet eo ar bras eus ar pennadoù. Desket 'm eus ur mor a draoù. Ar pennadoù, niverus, o plediñ gant prederouriezh pe teologiezh a vije ret kemer amzer evit o dielfennañ gant ar c'hemplezh m'int evit an amatourez ma z'on : ar geriaoueg arbennig zo enno oa dianav-krenn din a-wezhioù. Kavout a ra din koulskoude e ya an diaestaerioù-se d'ober pinvidigezh al levr-mañ en tu all d'al lennadenn gentañ ; ne ya ket e vouedenn da hesk. Talvoudus e c'hello bezañ kement pennad zo ennañ, implijet evel ma tle bezañ en ur geriadur : diouzh an ezhomm.
Plijet e vo ar vrezhonegerien gant meneg meuleudius Enez ar Rod p.214 moarvat !
261 pennad zo er geriadur-mañ (embannadur 2006) : 261 teñzor bihan, ha 261 dor a zigor war levrioù all 'm eus c'hoant da lenn. Sur on bremañ ne vo ket hir a-walc'h va buhez evit en ober ! Mennet on start da gregiñ gant "La philosophie pour les nuls" koulskoude ;-)

N'eo nemet tamm-ha-tamm e vezer intret gant ambiañs ispisial ar romant-mañ : ret eo bezañ er stad-spered a oa a-raok ar genrouedad, pa veze anat ne vije plijadur ebet hep pasianted ha gorregezh. An haroz a ya dre me ; deskrivañ a ra tourmantoù munut e vuhez, ha drezo e tamweler tourmantoù bras, direizhderioù bet hag o deus stummet anezhañ evel m'emañ pa gont e istor.
Da gentañ e kave din ne oa netra boutin etrezomp. Deuet on da anavezout anezhañ, ha gant se d'e briziañ. Ne oan ket ken digas en e geñver er fin.
Plijet on bet gant ar skritur, a gavan koshaet koulskoude gant ar bourrus ma kav ar skrivagner troidellat er munudoù : marteze emañ amañ an hoal... Meur a wezh o deus graet soñjoù Jose o hent e-barzh va re, pe kejet gant soñjoù em boa maget a-raok. Plijet on bet gant ar re a blede gant ar skrivañ, n'int ket niverus, met talvoudus. Skoüs eo mennozh ar fin, a chom o ribotat en ho penn ur prantad brav. Ouzhpenn da se 'm eus bet tro d'ober un droiad e Korsika. Plijet on bet dre vras eta. Chañsoù bras a zo ne vo ket heñvel evit ar re a vourr ouzh an oberennoù ober enno, sur int da gavout hir o amzer gant al levr-mañ.

Gellet en dije ar romant-man bezan gwall voutin daoust dezhan bezan kempenn ha skrivet gant ur bluenn asur : kavet em eus hirik va amzer betek tro kreiz al levr. Pezh a zo dedennus eo ar fed vije kinniget evel ur studiadenn sokiologel ; un abeg mat da zeskrivan munut oberoù an dud en o endro. Gwelet an tudennoù oc'h en em goll en o itrikoù peuzskiantel zo saoürus. Disliv eo ar sokiologour yaouank a gont an traoù met kenlabourer an dezreveller, Mc Mann, eo bet fardet dezhan ur bersonelezh luziet a-walc'h evit desachan an evezh en un doare plijus eus ar c'hreiz betek ar fin. Koulskoude e kav din e vije bet tu da dennan muioc'h a vouedenn eus ar sonj orin ; ne greder ket c'hoarzhin toutafed, ne c'heller ket chom hep ober kennebeut gwezhioù 'zo... n'eo ket gwall sklaer an ton. 'm eus ket keuz o vezan lennet ar romant, met chom a ran klouar dre vras. Klask a rin lenn traoù all gant ar skrivagnerez diouzh an dro peogwir eo anat e oar petra eo skrivan ur romant. Emichans n'eo ket hennezh e hini gwellan. N'eo bet embannet e galleg nemet 20 vloaz bennak goude ma oa deuet er-maez e Amerika.

El levr-mañ e vez kontet eñvorennoù eus he yaouankiz gant Françoise Dolto, goulennataet gant he merc'h. Dielfennañ a ra an darvoudoù ouzh skleur he buhez-labour gant ar vugale. Soñjet em eus kalz e eñvorennoù Simone de Beauvoir peogwir int bet desavet un tammig memes mod hag e metoù peuzheñvel ; ouzhpenn eo ganet an div vaouez brudet-se er memes bloavezh, 1908. Uvel e chom Françoise Dolto, koulskoude ar pep heverkañ er pezh a gont eo e oa un den dreist d'ar re all ; ur spered eus ar re lemmañ, un temz-spered eus ar re aesañ p'he deus gouzañvet traoù diaes kenañ en he familh hep barn, war a lavar ! Deuet eo a-benn d'en em zizober eus he familh hep re a zroug ha da heuliañ he hent dezhi hec'h-unan pa ne oa ket ar pezh a c'hortozer diganti. Bamet on chomet dirak hec'h istor. Evit ur vaouez e oa diaes-kenañ dont da vezañ unan bennak er mare-se ; burzhudus eo ar pezh eo deuet a-benn d'ober o loc'hañ gant ken nebeut a chañsoù.

Marteze e plij deoc'h follennata ul levr en ur zebriñ pa vezoc'h ho-unan... na zibabit ket hennezh : doñjerus eo ! pell dirak Justine... gant Sade ha me oar ; n'eus nemet Les bienveillantes a vije kenkoulz moarvat. Seul zic'houzañvus pa n'eo ket sterniet an dezrevelloù jahinerezh e framm koñfortus un enklask polis. Spontus eo da lenn, hag un dra zo sur : biken ne sellin ouzh ar film.
Perak kenderc'hel da lenn eta ? Peogwir eo skrivet mat, hag eo ar feulster-se ouzhpenn evit mann. Gant an ostilhoù a implije e Moins que zéro, ar memes doare tudennoù paket 10 vloaz bennak dezho, e kendalc'h ar skrivagner da gritikañ ur gevredigezh, ur sistem n'eus ket plas d'an denelezh enno. Santout a reer en deus desket e vicher etretant ivez : barrek kenañ eo deuet da vezañ war ar skrivañ (n'eo ket ar stummañ frazennoù, ar stummañ soñjoù ne lavaran ket). Un implij dreist a ra eus an adlavarout evit diskouez pegen nebeut a ster o deus ar gerioù da skouer. Treiñ a ra buhez ar penndudenn warni hec'h-unan, ar memes traoù a raio penn-da-benn al levr : sellet ouzh e abadenn-dele diouzh ar mintin, dibab ur preti, flapat gant e vignoned diwar-benn merkoù : n'eus nemet e feulster o kreskiñ tamm-ha-tamm hag o kemer muioc'h-muiañ a blas en dezrevell. Skoüs eo an doare ma tiskouez an oberer koll ar bersonelezh : gant an heñvel m'int gwisket, gant o dremmoù rousaet dinatur, gant an toull m'eo ar pezh a lavaront, ne baouez ket an tudennoù da gemer an eil evit egile, ar pezh a zegas kalzig a fent peogwir eo implijet mat tre gant ar skrivagner a-hed al levr ha pa ne c'hortozer ket. Daoust d'an euzh e vezer douget da c'hoarzhin meur a wezh.
Ouzhpenn ar meskañ tudennoù ez eus un dra heverk o tiskouez n'eo ket tud ken ar re a skriver diwar o fenn : ster ar gerioù, n'o deus talvoudegezh ebet ken e genoù ar re o lavaront. Pe kentoc'h e empenn ar re o resevont. Ar serial-killer ne baouez ket, penn-da-benn al levr, da lavaret e wirionez : Petra 'pije c'hoant d'ober bremañ ? vez goulennet gantañ da skouer, hag e respont : kontant e vijen da flastrañ penn ur plac'h gant ur vorzhol evit gwelout he gwad o strinkañ e pep lec'h, ha den ne daol pled... Ne c'hortoz nemet bezañ selaouet, met n'eus ket tu, er bed emañ o vevañ ennañ ne servij ket ar gerioù da lavaret ken, nemet da flapat diwar-benn roll ar meuzioù.
Daoust da se e seblant gwirion an traoù, e seblant posubl d'al lenner ar pezh a c'hoarvez peogwir eo ur mailh Bret Easton Ellis. Dreist em eus kavet ar fin, pa gont e holl dorfedoù e-barzh responterezh ur mignon ha pa n'em gav e-tal hennezh. Hag ar gerioù diwezhañ, lennet gantañ en ur sal bennak : Sans Issue. Lennet em eus pep tra ouzh gouloù ar frazenn gant Dostoïevski roet e penn kentañ ha kavet en deus din e oa deuet brav kenañ e oberenn gant ar skrivagner. Evit un eil lennadenn avat : 'mo ket, mersi bras !

Adalek ar pajennoù kentañ e ouezer eo ur bennoberenn ha n'heller ket paouez da lenn a-raok errout er bajenn ziwezhañ. Petra eo Tobie Lolness ? Ur romant moliac'h evit ar grennarded, un tammig evel Harry potter mar karit. Div levrenn a ya d'ober an istor klok, romant kentañ Timothée de Fombelle hag a zo a-hend-all paotr ar c'hoariva, evel Goulc'han Kervella.
An tudennoù a vager santimant evito diouzhtu ; ar bed, ur wezenn-derv vras, n'en deus ket e bar, ha leun a zilammadennoù, "coups de théâtre" zoken, eo an istor. An dra nemetañ zo sur eo e echuo mat an traoù peogwir eo skrivet evit tud yaouank. Fin, sur... alies e koller fiziañs ! E penn kentañ e vezen direnket un tamm gant fent ar skrivagner a gaven lec'hiet fall en itrik enkrezus, met deuet on da soñjal eo ur perzh mat. Dreist eo an istor, un istor a zegas da soñj al lenner maread an eil brezel-bed met ivez kudennoù pemdez an dud a-vremañ evit pezh a sell ouzh an enkadenn ekologel hag ar politikerezh bedel. Karantez ha mignoniezh zo an daou ahel a ren awen ar skrivagner a-hend-all, hag ez eus anezho ouzhpenn evit ar pennharozed, pezh zo dreist.
Emsav eo bet din lenn diverradenn buhez Timothée de Fombelle evit bezañ war evezh e-keñver traoù 'zo. Tro 'm eus bet da soñjal kalz en darempred a nez ar c'hoariva gant ar skrivañ romantoù. Un implij dreist a ra ar skrivagner eus an daou amañ, gwelout a reer en deus ar stek evit krouiñ divizoù a stlak pe a from : komz a ra sklaer eus galloud hud ar gerioù ; met implij a ra brav ivez yezh ar c'horfoù, gwirion eo santimantoù e dudennoù gant se daoust ma ne vijent nemet ur millimetrad hanter pe zaou a fed ment ; prest e vezer da heuliañ anezhañ n'eus forzh pelec'h ; naturel eo mont da seniñ "gouroloñs" war doenn ur varakenn evit distreiñ evezh ar warded e-pad m'emañ ur familh oc'h achap da skouer !

Levrioù seurt-se a vev pell ennon ; un toullad devezhioù 'vo ret din a-raok kuitaat skeud ar wezenn vras emaon o vousc'hoarzhin mav dindanni, kilhet. Gwell a se.

Pa m'eus kroget da lavaret e vijen kontant da cheñch "système d'exploitation" eo bet profet din al levr-mañ gant mignon gwellañ va urzhiataer : lennet 'm eus anezhañ pa oan gant Windows c'hoazh eta.
Iskis e c'heller kavout, en ur vraslenn, an niver a niverennoù e traoñ ar pajennoù ne servijont da seurt nemet da farsal, an ton bourjiner pe c'hodiser a-wezhioù... Pa vezer o lenn en un tenn e c'hellan asuriñ deoc'h e kaver gras gant ar fent-se : daoust ma vije skrivet al levr evit tud n'int ket gwall varrek war an urzhiataerezh e vije gwall zreinek da lonkañ hep al louzeier-mel-se !
Kalz a berzhioù mat a welan d'al levr-mañ. Lennabl eo, dija, ha kompren a reer madik ar pezh zo e-barzh memes ar wezh kentañ. Displeget mat tre eo. Ha, dreist pep tra, e laosk da gompren pegen entanet eo ar skrivagner gant an ostilh-mañ hag e ro c'hoant da gemer perzh en avañtur ar meiziantoù dieub.
Goude va c'hentañ lennadenn 'm eus lakaet skarzhañ Windows evit mont davet Linux Ubuntu, bloaz pe zaou a zo, ha n'em eus ket bet tro da vagañ keuz. Alies e addigoran al levr-mañ pa choman bout war tra-pe-dra hag e kavan ar respont a fell din e-barzh, peurliesañ : ur gwir dornlevr eo eta. Adlennet 'm eus anezhañ penn-da-benn dec'h (un embannadenn nevesoc'h eta) evit kavout trukloù nevez, traoù aes d'ober ganto ha n'on ket boaz d'ober peogwir 'm boa ket tapet ar pleg c'hozah ; ha me da blegañ korn pep pajenn dedennus... n'eus nemet se e-barzh ken !
Aliañ a ran kement hini a zo dedennet gant Linux met ne gred ket ober gantañ kregiñ gant lennadenn al levr-mañ : tevel a ra ar guriusted ha kelenn ur bern traoù, hep skuizhañ. Ha koulskoude, n'on ket ur mailh war an urzhiataerezh !
Ale, warc'hoazh e kaozein deoc'h diwar-benn dornlevr va yenerez pe hini ar skaoterez du-mañ ;-)

Pezh en deus plijet din ar muiañ el levr-mañ eo ar yezh, labouret kalz warni, ur galleg pinvidik hag a sko dres e kreiz bep tro. An eil tra espar eo an ton : douget e vezer da c'hoarzhin gant an objektivel m'eo ar sell en deus an den warnañ e-unan, drouk m'eo gant e arvalien pe gant e wreg, hag an doare m'en deus da gontañ red an darvoudoù zo leun a fent : pa seller pizh e c'heller mousc'hoarzhin da bep frazenn kazimant, ha gwezh ebet n'eo ponner, fent soutil eo. E-keñver itrik n'eo ket gwall orin marteze met bez en deus ar romant-mañ ar perzh dreist da vezañ bet skrivet gant ur bredelfennourez, a oar gwelloc'h eget nikun diouzh ar c'hleñvedoù bredel ha troioù-distroioù ene mabden : gwirheñvel eo, kriz hep mont dreist d'ar gwirvoudel eta.
Gant se e vez lonket aes a-walc'h personelezh orin ar penndudenn dezreveller, ur paour-kaezh den ne oa ket ganet evit se met a zeu d'en em dommañ ouzh lavarennoù ha filozofiezh ar prederour Blaise Pascal.
Diverrus eo hag orin : kavet em eus plijus va lennadenn.

Kentañ romant ar skrivagner, mignon da Donna Tartt, eo (hennezh a vountas anezhi da skrivañ) : hini ur paotr yaouank 20 vloaz. Ne vez ket santet e-barzh ar skritur, a zo brav, resis ha didruez. E-barzh an tem e vez avat pa heuilhomp ur studier war e vakañsoù tro Los Angeles lec'h m'emañ e dud o chom, e-touez ar yaouankizoù a-oad gantañ. A fest da fest, a barty da barty, a ostaleri da ostaleri omp kaset eta en amzer-vremañ dre bennadoù berr evel klichedoù ur prantad vakañsoù. Koulskoude n'eus levenez ebet er romant-mañ, kriz spontus eo. An holl dud yaouank-se, paour-kaezh pinvidien ma z'int o ruziañ eus ur poull-neuial prevez d'egile, ne gavont ster ebet d'o buhez a glaskont reiñ ul liv bennak dezhi en ur evañ ha kemer drammoù a bep seurt. Ar garantez, ar marv, ar c'hastaouiñ, ar jahinañ memes a goll eus o nerzh hag eus o ster. Gwall enkrezus eo da lenn eta, daoust ma ne vije ket toull peogwir e vez treuzet ar romant gant goulennoù-bezañs, dister o flas e genoù ul lonker drammet bennak marteze, met a ra un hir a hent e penn al lenner. Ur romant bihan skoüs eo a chomer intret gant e aergelc'h betek mel e eskern ur wezh aet e-barzh. Brrr !