A ! Lenn...

Prenet 'm eus al levr peogwir eo ur stagadenn da "Ur sell a-dreñv war un oberenn", daoust d'ar rentaou-kont flemmus em boa lennet diwar e benn e-barzh "Ya" hag "Al Liamm", ma 'm eus soñj mat, peogwir en em santan bizet war-eeun : bep bloaz ez an da c'houlenn gant ar skrivagner hag-eñ eo bet embannet ur romant bennak nevez gantañ, peogwir e plij din lenn e romantoù dre vras, ha peogwir em eus desket ur bern traoù en ur ober, daoust ma vije anat en e holl skridoù lennegel techoù displijus 'zo (met daoust hag-eñ ne c'heller ket lavaret ar memes tra diwar-benn ar skrivagnerien all, ar re a skriv ouzhpenn ul levr ?). N'on ket a-du gant ar burutelladennoù : me gav din ez eus ur bern traoù gwir el levr-mañ. Abegoù zo da baranoia Mikael Madeg ; n'eo ket ur skrivagner doujet, na karet, gant ar vrezhonegerien, abalamour d'e bersonelezh a gredan, d'e berzhioù kasaüs o kregiñ gant "em..." : emgarantez,... Un emzalc'h bugel eo a-berzh ar vrezhonegerien (ne zeuont ket da vezañ e lennerien dre se) dreist-holl pa weler nag a voued a zo en e levrioù. Ne c'hellan ket muzuliañ ar pezh 'n eus degaset din a-fed brezhoneg, dija, hep kontañ ar sevenadur, ar blijadur da heuliañ e harozed hag ur vousfent soutil ral.
Krediñ a ra listennañ 39 abeg da baouez skrivañ romantoù a-raok lavaret e raio memestra ma peg ennañ, pezh a souetan. Mat eo e vije skrivet du war wenn seurt siliennoù n'int ket aes da bakañ daoust ma vijent damwelet tamm pe damm gant pep hini. Souezhet on bet gant traoù 'zo, da skouer ar fed 'vije feuket gant ar fent vez graet ouzh e bizhoni : alies em eus gwelet anezhañ o c'hoarzhin diwar e goust dezhañ war ar sujed se, war-eeun pe en e levrioù !
Faziañ a ra war ur poent, a gav din : krediñ a reer e vije bet o c'hortoz loreoù evit e oberenn a-hed e vuhez. Koulskoude eo anat din n'eus ket da c'hortoz brud war ur prantad ken berr. M'eo talvoudus e oberenn ne vo gwelet nemet war e lerc'h, ha ne raio nemet kreskiñ gant an amzer. Ne dalv ket kalz tra ar prizioù lennegel, ar pezh a zispleg mat en 10vet kraf, sujed int ouzh ar c'hiz, roet gant tud a rakvarn hervez ar skol-mañ-skol, lakaet tal-ouzh-tal skridoù n'heller ket keñveriañ...
C'hwerv eo soñjezonoù Mikael Madeg gant gwir abeg. Dre zichañs, dont a ra al levrig-mañ just war-lerc'h ur romant mat tre gantañ (sinet Mac Domnhaill). Me gav din eo talvoudus lenn ar pezh en deus da lavaret evit kompren gwelloc'h anezhañ met ivez evit teurel gouloù war bed ar skrivagnerien vrezhoneg : aner, met ret, evit adkemer pozioù Yann-Bêr Piriou...

Levr diwezhañ an heuliad teir levrenn Mevelien an urzh eo hennezh. Mont a ra mat gant an eil hini, o vezañ ma kendalc'h ar penndudennoù da bourmen en amzer, pezh a ro tro d'al lenner da vevañ fedoù pouezus 'zo eus an Istor.
N'on ket tik gant an itrik daoust ma ne vije ket fall : re a ober 'zo evidon, o lazhañ kement tra all. An tudennoù a anavezer abaoe teir levrenn zo estrañjourien evidomp c'hoazh, ur c'horf o deus, ket a ene. Meneg zo eus karantez, eus mignoniezh, met chom a ra e stad ar gerioù, ne vez ket bevet na gant an tudennoù na gant al lenner. Kregiñ a ra mat tre al levr koulskoude, desachet e vez an evezh diouzhtu, siwazh ne zalc'h ket war an hirder hag e c'heller enoeiñ daoust ma vije strilh war an ober.
Dipitus e kavan ar fin dreist holl, n'eo ket bet gouest ar skrivagner da adpakañ e holl rikoù en e sac'h a-raok mont kuit ; kontrol da se e tigor war tudennoù all c'hoazh... ur fin evit an trede levrenn n'eo ken, ouzhpenn : ret vije bet lakaat an tudennoù da zistreiñ en o metoù orin, pa ne vije nemet dre ar soñj, evit gellout muzuliañ an hent graet.
Ma, n'eo ket displijus da lenn kennebeut, dre m'eo aes hag a-vremañ. Klouar e choman, traken.

Souezhus em eus kavet dizoloiñ un dastumad danevelloù e-touez al levrioù a gemero perzh er Priz ar Yaouankiz o tont : betek-henn ne oa bet nemet romantoù. Digempouez e kavan ivez : daoust ha ne vo ket techet ar grennarded da votiñ evit ar skridoù berrañ posubl, aesañ posubl da lenn ? Hag ouzhpenn eo bet skrivet al levr gant peder skrivagnerez disheñvel, pezh a zistero talvoudegezh ar priz e kenkaz vije roet d'al levr-mañ : domaj e kavan.
An holl draoù-se a soñjen a-raok kregiñ e-barzh ; koulskoude em eus kavet mat al levr. Evit un abeg pennañ : kavout a ra din eo kempoell an doare m'eo bet renket ar peder danevell, o tiskouez pep hini un oad disheñvel, kosoc'h-koshañ, e buhez un harozez bennak, disheñvel bep tro ivez. N'ouzon ket hag-eñ eo bet skrivet an danevelloù a-ratozh-kaer evit se, met ur soñj mat eo. Plijet on bet ivez gant an danevelloù o-unan, dreist-holl hini Mai-Ewen, fromus hag en ur yezh n'eus ket blaz ar skol warni, hep bezañ diaes da lenn.
N'on ket sur e vo dedennet ar baotred gant seurt lennegezh : n'eo ket dister, met ret eo bezañ gouest d'en em lakaat e plas ur vaouez, ar pezh ne vez ket goulennet alies gant ar baotred-lennerien, kontrol d'ar merc'hed a c'hell c'hoari pezh n'eus forzh peseurt haroz : un afer a voazamant ! abaoe keit all... met ul levr mat eo, aes da lenn, hag o plediñ gant temz-spered an tudennoù : rouez eo, dreist-holl evit an oadoù-se.

Troidigezh ar romant-mañ zo deuet er-maez e brezhoneg e 1988.

El levraoueg-kêr e-kichen du-mañ 'm eus diskoachet al levr kaer-mañ n'em boa klevet anv biskoazh anezhañ. Ur golo divalav spontus a c'hell bezañ kaoz e vije c'hoazh e katalog Emgleo Breizh, gwell a se evit ar re zo stag ouzh an diabarzh muioc'h eget ouzh an diavaez.
Istor ur familh paour eus Norzh bro-Gembre eo, tro penn kentañ an XXvet kantved. Kontet eo eus an diabarzh, en ur daoler kalz a bled ouzh santimantoù an dud hep bezañ chuchu. Taolennoù brav-tre a zo a-hed al levr ha dispaket eo eus ar c'hentañ personelezh pep tudenn. Brav ha fromus eo, daoust m'em bije bet keuz e vije bet graet lammoù ken bras en amzer : ober a ra un tammig evel un heuliad danevelloù stag holl ouzh ar memes danvez (ar memes familh) hep na vije heuliet atav ar memes penndudenn. Daoust da se eo dreist, en ur brezhoneg eus ar c'hentañ gant Job Abasq (Didrouz !) daoust ma vije amsklaer frazennoù 'zo dre o hirder alies, abalamour m'int bet troet re feal marteze, n'ouzon ket.
War a seblant eo gwall vrudet Kate Roberts e bro-Gembre, domaj eo ne vije ket bet lakaet e brezhoneg levrioù all ganti ; n'eo ket hennezh he hini brudetañ.

O kontañ hec'h eñvorennoù emañ ar vaouez el levr. Dedennus eo war meur a boent, ouzhpenn ma oa brezhonegerez vat. Ganet e 1904 e Pariz, eo bet dedennet a-viskoazh, e karantez zoken, gant Breizh, hag oberiant eo bet war meur a dachenn a-hed he buhez. Reiñ a ra munudoù diwar-benn an dañsoù er c'helc'hioù keltiek hag er gevredigezh he deus anavezet, ar Goursez... Pezh 'm eus kavet dedennus eo e ra he buhez evel ul liamm etre ur bern traoù 'm eus klevet anv anezho hep o lec'hiañ atav resis en amzer pe en o en-dro, da skouer : statud ar brezhoneg er skol, harlu brezhonegerien an Emsav e Pariz e-pad an eil brezel-bed, darempredoù gant Roparz Hemon pe Jef Le Penven a anavezan evel sonaozer met ne ouien ket en doa bet d'ober gant an dud-se ; skol Sant Erwan a santer mat enni egin ar skolioù Diwan da zont, ha kement 'zo... Evel just n'em bije ket graet ar memes dibaboù egeti, alies, met a-benn ar fin eo se pinvidigezh al levr, diskouez buhez unan evel m'eo bet, hep rakvarn. Teurel a ra sklêrijenn war istor an emsav.
A-hend-all, paneve ar vouedenn, ha daoust ma vije pinvidik ar brezoneg, n'eo ket gwall hoalus da lenn peogwir n'eo ket frammet gwall vat ; ober a ra monedoneoù en amzer, pezh n'eo ket gwall fur evit unan n'eo ket skrivagner. N'he doa ket bet amzer da beurlipat. Domaj eo ivez ne vije ket diskouezet kement luc'hskeudenn a zeskriv munut e korf al levr.
Ivona Galbrun he deus bevet an XXvet kantved en e bezh, kazimant, o loc'hañ eus ar gevredigezh kozh en ur dreuziñ an daou vrezel-bed. Marvet eo e 1985. Ur blanedenn espar o deus bet seurt tud ha lenn o buhezioù zo evidon kement hag heuliañ ur gentel Istor : kelennus. Plijadur 'zo !

Un eston eo pegen diellet e c'hell bezañ ar romant-mañ. Ha, kaeroc'h 'zo, war sujedoù nebeut anavezet. Tremen a ra er 16vet kantved war inizi bro-Skos : rannañ a reer buhez ur paotrig eus ar mare-se, e zeskadurezh, e hunvreoù, ul lod bras anezho o vont da wir, ha betek m'en dije kuitaet da vat bro e yaouankiz tro e 30 vloaz da zont da vro-frañs er "garde écossaise".
Ar pezh 'm eus kavet mat tre eo ar sell a-ziabarzh : soñjet em eus kalz e kentañ lodenn Tra ma vo mor pe en Gweltaz an inizi. Dont a reer da anavezout mat-tre annezidi al lec'hioù a vev an haroz enno. Dreist eo.
Daoust hag-eñ en deus tennet ur gentel bennak ar skrivagner eus ar pezh a gaver er bajenn 369 : "An dud en em veul, kaer zo, e vez c'hoant o izelaat, kentoc'h eget o uhelaat"... emañ ar romant-mañ e-touez reoù gwellañ ar skrivagner ha n'eo ket bet lakaet tre ha tre dindan e anv : kentañ tro din da welet ! Met n'eus nemet perzhioù mat Madeg e-barzh. Goude se, ne vo ket gwall fin dezhañ paouez da skrivañ romantoù e brezhoneg emichañs. N'eo ket aet ar vammenn da hesk : da vataat, ne lavaran ket.
Ur bemol pe zaou memestra ? Souezhet on bet o kavout e fin al levr bruderezh evit levrioù evit ar re yaouank... n'em bije ket divinet e oa evito daoust d'an tem. Kalz re dev ha re... skiantel eo evit ar grennarded lennerien a-vremañ a gav din.
Hegaset on bet gant kalz a notennoù o lavaret e oa displeget ar ger-mañ-ger er frazenn da heul en destenn. Terriñ a ra red al lenn hep ret, domaj eo. Ne oa ket ezhomm anezho.

Prenet 'm eus an dra-levr-mañ peogwir eo brav tre, e stumm ur golo-lizher dornataet lies gwezh. Lennet e vez buan : n'eus ennañ nemet lizhiri karantez, bet skrivet gant skrivagnerien pe vrezhonegerien a-vremañ a-ratozh-kaer evit sevel an torkad. A-wezhioù e kontont un istor, a-wezhioù e komzont eus an amzer-vremañ ; atav e c'heller divinout hag ijinañ traoù en ur loc'hañ eus pep testenn, digor a ra an nor d'an hunvre ha d'ar rambre, dudius eo. Emichañs eo bet dibabet an tem-mañ evit serriñ klapez ar re a lavar n'eo ket gwall ziorroet geriaoueg ar santimantoù e brezhoneg ? Efedus e vo sur. Klasel eo an tem, met diouzh ar c'hiz e kement koulz a zo. Plijet on bet gant ar pep brasañ eus an testennoù, en o zouez hini Gweltaz Adeux, Yann-Fulub Dupuy, Kemo, Mich Beyer, Mai Ewen, Malo Festan, Al. Merser,... n'echuan ket da follennata, re a zo da venegiñ. En aner 'm eus klasket ul lizher dediet din siwazh. Al lunedoù 'vije kaoz ?? ;-) 8-D

Anvioù B. De Las Casas, an hini eo bet adskrivet lodennoù eus levr bourzh Koulm gantañ, ha Filip Oillo, troour ha studiour an embannadur e brezhoneg, zo ken pouezus all el levr-mañ : levr bourzh Koulm n'eus ket anezhañ ken, e gwirionez : dipitus !
Ul labour don ha pizh zo bet graet gant Filip Oillo, a ya d'ober an hanter eus al levr hag an hanter eus e dalvoudegezh ivez : pell emaomp eus skeudenn vrav Depardieu o tizhout aodoù amerika... Stadet vez penaos e oa a-raok, ha pegen distrujet eo bet goude tremenadenn Koulm hag e rentaoù-kont d'ar rouaned. Skoüs eo gwelet penaos e lak an indianed war renk al loened, ha c'hoazh !
Dipitet oan o welet n'eo ket un oberenn glok oa pourchaset deomp, ar veaj kentañ nemetken. Koulskoude ur wezh erruet tro kreiz al levr em boa va gwalc'h gantañ ; teknikel kenañ eo ha randonus a-walc'h da lenn. Aesoc'h vije bet din pa vije bet sklaeroc'h piv a gomz, De Las Casa pe Koulm, o verkañ an diforc'h gant lizherennoù stouet pe dev. Ul levr talvoudus eo evit gwir, met da studial kentoc'h eget da ziverrañ e amzer.

Ne fazian ket war an titl : golo an dastumad eo a zo ur fazi warnañ. Sed un dra hegasus e brezhoneg pa vez ur fazi bennak eo ret gortoz d'an nebeutañ hanter-kant vloaz a-raok bezañ adembannet !

Garv, kriz, hudur, braouac'hus eo an danevelloù-mañ. Ar santimant 'm eus da gompren, da c'houzout eus petra emaer o kaozeal, met n'eo ket gwir atav. Erru fin an danevell e choman gwall nec'het a-wezhioù : seul hegasusoc'h pa ne sklaera ket va goulou un eil lennadenn peurliesañ ! Me gav din eo peogwir e chom peg va spered ouzh ar gerioù eo ret din o ziglorañ an eil war-lerc'h egile : chom a ran war bazenn an dekodiñ. Koll a ran eta neudenn an ober, beuzet e forzh munudoù, aparteoù, serrioù-lagad, blazus met diaes kavout ur ster dezho er stêr war-fiñv a zlefe bezañ an dezrevelliñ.

Ar yezh a implij Koulizh Kedez a zo luziet-kenañ rak en tu-hont d’ar brezhoneg a-vremañ e lak e-barzh krennvrezhoneg, kembraeg, galleg, arabeg hag hebreeg. (Wikipedia) Setu me koñfortet un tamm !
E Mammlazh eo ur ger-arouez eus frazenn diwezhañ an danevell eo bet ret din klask er geriadur : displijusat degouezh...
Pezh a blij din koulskoude eo al labour anat bet graet war ar yezh, ur gwir labour skrivañ ; kenvogalenniñ, kengensonenniñ, kenganañ a ra ar gerioù kenetrezo er c'homz-plaen.
Eñvorennoù toull-bac'h ar skrivagner eo o deus plijet din ar muiañ en torkad, evit ur wezh : surrealist ! A-hend-all, gant ar mogedus m'eo ar ster e lennan hep emouestl, evel pa sellfen ouzh ur c'hampionad echedoù ! Waou ! Pegen barrek ! Da bet eur e echu ?
Ne vez ket foeltret e arc'hant o prenañ levrioù Koulizh Kedez koulskoude, pinvidik int, ha ne vez graet gwezh ebet an dro anezho, atav e c'heller o adlenn.

Deuet eo er-maez ar romant-se, lakaet e brezhoneg gant Ernest ar Barzhig, e 1975 : ur c'haierad A4 eus ar gelaouenn Skol eo, niverenn 60-61, skriverezet. En ul lec'h bennak eo merket e oa bet skrivet ar romant orin e-pad an eil brezel-bed met ne gavan ket an deiziad resis.
Youlek eo ret bezañ evit tapout krog e-barzh, ur wezh ouzhpenn, met n'eus ket keuz da vagañ ur wezh kroget, ur blijus a souezhadenn zo da gaout !
Ur romant evit ar re yaouank eo kentoc'h met dedennus evit an dud gour memestra. Mougev an drouiz eo ur vougev a bigner war-gil en amzer drezi pa vezer o vageal : hervez al lec'h ma tilestrer emaer pell pe bell eus an amzer-vremañ. An dud yaouank en em gav er Grennamzer hag a glask sikour ur roue iwerzhonat da c'hounit enep e arsailherien. Siwazh ne z'a ket ken plaen an traoù eget na fellje dezho !
Leun a ober eo ar romant-mañ, kregiñ a ra buan hag atav e c'hoarvez un dra bennak, ne gaver ket hir e amzer gwezh ebet. Soñjet em eus a-wezhioù e oberennoù kozh a skiant-faltazi pe a voliac'h (doare Rosny-Henañ, HG Wells, Jules Verne...) pa ne veze ket re skiantel ar romantoù, pa ne veze ket ezhomm a abegiñ kement tra graet gant an harozed. Aes eo evit Aodh de Blacam : pa vez ezhomm da dennañ e vez poultr er fuzuilh atav, pa vez da guzhat e kaver atav ur vougev a c'heller stouvañ gant mein a ruilher dirak he genoù... Ne vern : kadourien hael, emgannoù, teñzorioù, euzhviled debrerien tud, pegen dudius eo en em leuskel da vont gant red ar stêr a dremen dindan Mougev an Drouiz.