A ! Lenn...

Emañ al levr etre an dastumad eñvorennoù hag an danevelloù, o vezañ ma kont ar skrivagner buhez tud all egetañ a-wezhioù. Ar santimant 'm eus bet memestra da lenn e vuhez, daoust ma vije kreizennet an eñvorennoù war tem e labour a vouler. Aes eo da lenn, skrivet en ur brezhoneg lennek "klasel" ma c'heller lavaret, kuit a droiennoù lec'hel met gant ur geriaoueg resis ha spis. Plijadur em eus bet o lenn al levr-mañ peogwir e skeudenn mat tre Breizh an XXvet kantved (penn-da-benn, kazi) er gêrioù. Kalzig a fent zo el levr ivez, mousc'hoarzhet e vez, c'hoarzhet a-wezhioù ! Ur spered didrabas a ziskouez kaout ar skrivagner, hep bezañ pout, ar pezh a lak flour al lennadenn. Skoet on bet gant an diforc'h a ambiañs war ar prantad-labour gwezhall ha bremañ : diaes eo da empentiñ evidomp !
En desped d'e ditl divlaz ha d'e c'holo diamzeriet eo Evel-se e oamp ul levr bourrus a zesker ur bochad traoù ennañ.

Emañ an embannadur vrezhonek eus 1987.

Aes eo kompren perak eo bet lakaet meur a levr gant Paol Feval e brezhoneg : lavarout a rae e oa breton ha lorc'h ennañ gant se. Lakaet eo bet war-wel en Boudig an Aod muioc'h eget e levrioù all gantañ marteze. Arouezius eo ar senenn a weler enni ar c'hozh Huon a Vaorever o tiouganiñ diskar Breizh daoust ma tremenfe ar romant tro 1400.
Plijus a-walc'h eo ar romant da lenn, dre m'en deus ar stek Paol Feval evit itrikañ un ober rouestlet a-walc'h, daoust ma vijemp engortoz eus an darvoudoù alies gant ar boaz m'emaomp ouzh an istorioù, etre an tele, al levrioù hag all ! ha kavet en deus din e oa mat an droidigezh graet gant Per Denez hag Ernest ar Barzhig : daoust ma vije aes ar brezhoneg da lenn e teskan gerioù ur wezh an amzer ha plijus eo.
Koulskoude en deus kavet din ivez e oa un tammig re c'hros an tudennoù, re bimpatromet ; dreist-holl ar re a eil renk ; krediñ a rafer bezañ en ur film pe en ur pezh-c'hoari... Soñjet 'm eus e oa marteze gwelloc'h evit bugale eget evit tud gour, met ar pezh a lakfe bugale 8 bloaz da c'hoarzhin n'int ket prest d'e lenn e brezhoneg, ha pa vije lennet dezho ne gomprenfent ket kalz tra en abeg m'eo ret kaout un nebeut gouiziegezh war an Istor evit kompren ar pezh a liamm etrezo ar fermourien hag ar binvidien da skouer. Evel kalz a levrioù brezhoneg eo unan n'en deus publik ebet moarvat.
Nemet evit an dud a zesk, marteze ? Aesoc'h eo kompren un istor emaer engortoz ag an ton hag ar son anezhi ?
Chom a ra atav an endro dispar : Menez Mikael ar Mor, a vez implijet amañ e draezhennoù mouk hag e vanati kement ha kement. Plijusoc'h eo sellet outañ e mod-se eget dre e stalioù diniver a c'hoarielloù nul made in Sina sur !

Iskis a ditl evit desachañ lennerien, dreist-holl bremañ m'eo diamzeret ar golo. Daoust d'an awen relijiel eo gwir lennegezh a gaver en dastumad danevelloù-mañ. Kavet em eus brav tre Al lizher meur peogwir e kav din eo milzin ha soutil an doare ma kas ar skrivagner santimantoù luziet e benndudennoù. Desachañ a ra an evezh war tudennoù ne vije ket bet sellet outo, hag e teu a-benn da interesiñ al lenner d'o flanedenn voutin. Brav eo.
N'int ket holl ken dedennus : Leue ar presbital zo skañvoc'h, da skouer, ha ne zere ket kenkoulz da bluenn Didrouz.
Muioc'h on bet plijet gant Lizhiri pe Ar Vallozh. Nabukodonozor em eus kavet skrivet re vuan met skoüs mennozh ar fin.
Klasel ha plijus eo ar yezh, aes da lenn. Domaj e vije chom harzet gant an titl, un dastumad mat eo.

Dastumet eo bet ar c'hontadennoù-se etre 1913 ha 1916, met n'int bet embannet nemet e 2000, gant ar CRBC.
Ret eo derc'hel krog mat evit mont e-barzh al levr abalamour m'eo bet doujet ouzh skritur orin Diberder. Hennezh a yae da welet ar gonterez, Stéphanie Guillaume, evit notenniñ ar pezh a ijine a-ratozh-kaer evitañ. Kalz a ijin he doa, hag a laoske da bourmen war vorioù leun a sirened ha war douaroù annezet gant ozeganned.
Plijet on gant al levr-mañ evit meur a abeg : ar yezh, da gentañ, n'on ket gwall zilu gant ar gwenedeg met kavout a ra din eo ur sapre ostilh evit donaat, ha gant an doare-skrivañ implijet e kreder klevet an tudennoù o komz : dreist eo. Ouzhpenn-se e kav din eo dreist ivez evit intrañ ar gevredigezh gozh, pa seller ouzh an darempredoù a sav etre ar boudoù dreistnaturel hag an dud, o doareoù d'en em lojañ, da gaozeal, ar pezh a gont evito, hag all. Gant se e veze desachet va evezh dreist pep tra.
N'eus nemet un nebeut pajennadoù d'ober pep kontadenn, pezh a c'hell aesaat al lenn pa ne vezer ket boazet ouzh ar skritur, met goude ur prantad ne vez ket taolet pled ken. Ral a wezh e echu mat an istorioù (siwazh ?) met bliv ha gwirion int. Kavet vez ouzhpenn titouroù diwar-benn ar skrivagner, ar gonterez hag an dastum e-barzh al levr.
Talvezout a ra ar boan da vezañ lennet meur a wezh (ur wezh echuet ar 74 kontadenn eo bet ankouaet ar re gentañ, gall a reer adkregiñ neuze :-)...)

N'on ket bet plijet re gant avañturioù Veig Trebern. War a seblant en dije kemeret harp Youenn Drezen war e eñvorennoù yaouankiz evit kas da benn e oberenn teir levrenn enni. N'eo ket tre e vije fall ar pezh a gont, met distrempet eo ar fedoù betek re ; pa zerefe gwelloc'h ouzh ijin ha tro-spered ar vugale, harozed an oberenn-mañ, ur stil lemm, berv, bev-birvidik. Kavet em eus hir va amzer ken em eus, n'en em weler ket o vont war-raok, ouzhpenn o deus an teir levrenn ar memes golo war-bouez nebeut...

Dedennus em eus kavet dreist-holl ar senennoù a lakae tud all eus ar gevredigezh da gemer perzh : en ti pe er gêriadenn, neuze veze nerzh en divizoù hag un temz-spered kreñv gant an dud. Interest pennañ Skol-louarn Veig Trebern eo ar yezh implijet forzh penaos : klasket en deus Youenn Drezen skrivañ un oberenn lennegel dezhi ul live yezh uhel. N'eo ket tremenet hebiou.

Brudet mat eo Jakez Riou : c'hoant a sav en Yann Lenner d'ober tro e oberennoù, n'int ket ken niverus-se... Met diaes eo kavout Lizer an hini maro en deiz a hiziv.

Ma n'emañ ket en ho levraoueg e c'hellit lenn anezhañ war Embannadurioù an Hirwaz

Seksi eo an titl ha kavet en doa din e kroge mat al levr o vezañ m'eo bev-birvidant e dudennoù en un en-dro depegnet kaer gant Jakez Riou : ar pezh a zeu ar gwellañ dindan e bluenn eo an natur. War ar poent-se eo skrivet mat ha plijus da lenn. Met un degouezh n'eo ken, kazimant. N'eo ket eus an natur en doa c'hoant Jakez Riou da gaozeal, eus ar mezvierezh ne lavaran ket. Un hir a sarmon a-enep ar boeson eo ar romant-mañ, evel ma oa ar c'hiz d'an ampoent. Gwir eo e oa peadra d'en em chalañ gant ar reuz a zegase e Breizh goude ar brezel 14, ha lennet 'm eus meur a skrid gant Loeiz ar Floc'h (a-raok hennezh, eta) oc'h embann ar memes soñjoù. Krediñ a rae Jakez Riou en em zreuskase ar mezvierezh a rumm da rumm, gant se n'eus spi ebet da gaout evit e dudennoù a zo tonket da echuiñ fall n'eus forzh pegen liammet e oamp outo... Gant un tem ken stag ouzh e amzer en deus koshaet fall al levr. Ar yezh, hi, n'he deus ket koshaet ha talvoudus eo lenn ar romant eviti.
Tost en em santan ouzh ar skrivagner pa liv an natur ha drezi melkoni ha trivliadennoù denel, evel ma raio diwezhatoc'h e Geotenn ar Werc'hez. N'on ket trec'het gant e fent a gavan gros ha pout avat. Ma c'hoarzhit, kontrol din, a galon vat gant e farsadennoù e vezoc'h plijet gant e eil romant : An ti satanazet.

Kalz eus e eñvorennoù yaouankiz en deus lakaet ar skrivagner e istor buhez Bilzig, daoust ma vevje e haroz e eil hanterenn an XVIIIvet kantved sañset : n'he doa ket cheñchet kalz ar gevredigezh hengounel etre ar mare-se ha yaouankiz Fañch Al Lay. Koulskoude en deus kemeret ar boan da romantaat ha da romantelaat e istor, ha deuet eo brav gantañ. Dibabet en deus un haroz gouest da dennañ daeroù ha c'hoarzh diouzhomp, ha kontañ a ra an darvoudoù gant ur bluenn skañv ha mibin, en ur yezh brav kenañ, pinvidik ha labouret met hep na vije troc'het al liamm gant ar brezhoneg bev a veze komzet a-vihanik gant an aozer. Bommoù 'zo em eus kavet re hir dre ma ne oant ket liammet start gant troioù-kaer an haroz, met nebeut anezho. Lakaat a ran Bilzig e-touez ar gwellañ oberennoù lennegel zo bet savet a-raok pe e-kichen Gwalarn.

Daoust ma welan meur a dech fall d'an oberenn-mañ em eus he lennet meur a wezh gant plijadur, lodennoù 'zo anezhi d'an nebeutañ. Ar yezh zo kaoz dreist-holl : leoneg eus ar c'hentañ troc'h ! Evit pezh a sell ouzh an istor eo al lodenn romantaet, da lavaret eo an drederenn gentañ, on bet dedennet ganti. Kontañ a ra Lan Inizan fedoù gwir, met ret eo lavarout en deus stek ur gwir gonter evit o c'hinnig hag ez eo saoürus-kenañ e istorioù.

Siwazh e teuz evezh al lenner tamm-ha-tamm pa vez dilezet ar penndudenn, hag e teu an eil levr da vezañ stambouc'hus da echuiñ gant e brouennoù istorel peget e kerzh an destenn : barnedigezhioù, kanaouennoù, deiziadoù hag anvioù diouzh an druilh, dont a ra da vezañ un diell istorel muioc'h eget (un) Istor da lenn... Talvezout a ra ar boan memestra paneogwir eo bet lakaet e-pad pell evel ar c'hentañ romant embannet e brezhoneg. Plijet en doa kalz d'al lennerien en em anaveze mat e-barzh moarvat, hag adembannet eo bet d'an nebeutañ 4 pe 5 gwezh.

E-barzh ar romantoù brezhoneg "klasel" eo hennezh unan eus va re vuiañ-karet. Rouestlet eo, evel ar vuhez. Istor un arzour e-tal d'e bennoberenn eo, met ivez un istor karantez pe un istor politikerezh o taolenniñ ur maread sokial trubuilhet en ul lec'h resis (Pont'n abad). Ar brezhoneg zo brav ken ez eo, gant liveoù yezh disheñvel hag ur geriaoueg lec'hel en deus ul liv dibar. Deuet eo brav gant ar skrivagner an darempredoù etre Paol Tirili hag e oberenn, magañ a ran keuz n'en dije ket diorroet muioc'h tudenn Jani avat. Gall a reer kavout hir e amzer e lec'hioù 'zo, ha digempouezioù vez kavet er romant, met pa n'emaer o c'hortoz netra resis eo plijus kenañ da lenn. Gant ar pinvidik m'eo an istor eo mat lenn al levr meur a wezh, ne reer morse an dro anezhañ. Ur wir bennoberenn.

Fiskal em eus kavet avanturio Jean Conan. Da gentañ peogwir on boemet gant o oristal a skrivagner : ne oa ket tonket da gaout deskadurezh na da skrivañ, met n'eus bet netra evit herzel outañ, peg oa ennañ evel ur c'hleñved, hag e tivere pajennadoù ha pajennadoù dioutañ diboan, e gwerzennoù ouzhpenn ! Farsus tre e kavan.
Ne lavarfen ket eo bet aes kregiñ : e reizhskrivadur leun a ijin eo ret en em voazañ outañ met dont a ra goude un nebeut pajennoù, arabat diskregiñ re vuan ! E stil a blij din kalz, brokus ha naturel, leun a droiennoù blazet mat, leun a vunudoù. Ar chañs hon eus ouzhpenn en doa ur bern traoù da gontañ p'en deus bevet darvoudoù dreistordinal ha krogadoù istorel. Plijout a ra din an doare m'en deus d'en em lakaat da haroz evit bravaat e zezrevell, da glask teneraat al lenner pe d'e lakaat da drueziñ...A-wezhioù 'm eus kavet un tammig hir ma amzer, met dre vras em eus bet kalz a ebat en ur lenn e droioù-kaer, sklêrijennet mat gant studioù dedennus-tre e penn kentañ al levr (meur a wezh on bet o sellet pelec'h 'oamp erru en e vuhez) hag a bep seurt dielloù, skeudennoù, luc'hskeudennoù, tresadennoù gant ar skrivagner. Graet eo bet mat tre.
Rebech a ran memestra d'al levr bout divyezhek kichen-ha-kichen : ur wezh ouzhpenn, n'eo ket bet soñjet en Yann vrezhoneger. Hennezh vo rediet da lenn ar bajenn gleizh en ur guzhat an tu dehoù gant ur follenn... ne brizian ket an doare-se da sevel al levrioù divyezhek. Gwir eo e vezer sikouret gant ar galleg evit kompren an destenn vrezhonek e lec'hioù 'zo met kavet 'mije gwelloc'h kaout un destenn unyezhek gant notennoù e traoñ ar pajennoù. Ha perak ne vije ket bet lakaet ar galleg a-gleiz ?...