A ! Lenn...

Un draezenn eo da gentañ-tout al levrig liesyezhek-mañ kenembannet gant Langues du Tonnerre hag ar gazetenn Hopala. Bep bloaz e vez pedet an neb a gar, gant ma vije eus korn-bro Brest, da skrivañ un destenn en e yezh n'eo ket ar galleg. Un tem vez kinniget : "Ul lec'h en ho puhez", ar wezh-mañ, hag e tle pep testenn bout berr dre ma vez embannet tal-ouzh-tal an destenn en e yezh orin hag an droidigezh e galleg. Dornataet e vez da gentañ gant kuriusted rak al liesseurt m'eo ar gerioù, ar skriturioù, lakaet kichen-ha-kichen gras d'an degouezh-se. 30 yezh bennak zo ar bloaz-mañ ha d'ar brezhoneg ur plas a-feson gant 11 testenn. Brav.
En ur stad spered ispisial e tleer bezañ evit lenn al levr penn-da-benn : digor, kurius, evel pa vijer e vakañsoù oc'h ergerzhout ur vro nevez. Plijet on bet gant spered an aozerien p'o deus disklêriet e oa bet skrivet testennoù 'zo gant tud boutin, reoù all gant skrivagnerien, met e oa kevatal an holl destennoù e-keñver dinite. Bommoù denelezh eo a vez profet deomp gant pep hini, en un doare diampart a-wezhioù, pezh a zegas ur vraventez ouzhpenn, evel pa gaver brav tresadenn ur bugel. Kavet 'm eus dreist This room is a railway station, La cuisine de la résidence à Montrouge, El inquilino Damien Gueguen. A-feson em eus kavet ivez komz-plaen rimet Franck Bodenes en En va lokennig plakoplastret. Chomet on o klask reiñ ur ster da Lettres cachées hep gellout kavout an alc'hwez anezhañ met plijet on bet memestra
Dre vras e komz an dud eus lec'hioù a garont, an hini a vevont ennañ bremañ pe aliesoc'hik an hini a vevent ennañ pa oant bihan. Tud all o deus kavet ul lec'h en amzer pe frankaet an dachenn orin. Dreist eo meizañ pegen heñvel omp holl en tu-hont da son ha neuz ar gerioù. Un taol-arnod dedennus e kav din ez eo, lakaat an dud da rannañ ar pezh o disrann, o yezh !

Klasket 'meus un destenn bennak e kembraeg, en aner. Ne vije kembread ebet e bro-Vrest eta ? Ar bloaz a zeu marteze...

Kavet em eus mat al levrig-mañ da zigor-kalon, da c'hortoz e tapin krog en Ar Seiz Breur ! N'eus ket kalz tra da lenn, met dedennus eo. Ur pezh-c'hoari eo gant ar Marv personekaet (an Ankou) hag ar Vuhez ivez : ur plac'h yaouank koant. Kinniget e vez pep hini, hag e teu a-benn an Ankou da lakaat ar Vuhez da gompren ez eus ur fin eviti. Kuitaat a ra ar bed-mañ a galon vat p'eo sur ez eus ar Baradoz war-lerch, hag e gwirionez e weler anezhi oc'h erruout e-barzh. An destenn en deus lakaet ac'hanon da soñjal e testennoù 'zo gant Paul Claudel, lennegel hag intret a feiz war un dro. Brav eo, eeun met ampart. Gwerzennaouet eo an destenn brezhonek penn-da-benn, pa n'eo ket an hini gallek, troet gant Langleiz e-unan. Goude bezañ lennet an destenn e brezhoneg penn-da-benn em eus kavet dedennus keñveriañ an destenn orin gant an droidigezh ; evel bep gwezh pa vez graet an droidigezh gant an aozer e c'heller merzout diforc'hioù bras lec'hioù 'zo, ha dedennus eo klask gouzout perak eo bet graet ar cheñchamantoù. Ar pep hewelusañ en oberenn-mañ eo ger ar fin : ar Baradoz, troet e galleg gant ur berrgomz : Ah ! ...Je vois ! Lakaet en deus ac'hanon d'en em soñjal war statud hag emdroadur an div yezh, perak eo ar Baradoz ur ger brav en destenn vrezhonek, hag ur ger gros (evit adkemer pezh a lavar Erwan Vallerie en digoradur, diwar-benn ar marv) e galleg ? Marteze peogwir en deus ar galleg ur pezh mell amzer-dremenet lennegel hag en deus uzet tamm-ha-tamm gerioù pe droiennoù 'zo, kontrol d'ar brezhoneg emañ e lennegezh en e yaouankiz flamm... Gall a reer c'hoazh envel an traoù dre o anv ha chom war ul live lennegel, pa vez ret, evit ar galleg, implijout frazennoù c'hwezhet un disterig, eskemm plas d'an adjektivoù evit ober cheuc'h, traoù e mod-se !
Kement hag ober em eus lennet ar gevrollenn gant Georges Arnoux da heul. Awen breizhek ebet enni : emañ war lañs sonerezh c'hall an XXvet kantved doare Debussy, Honegger... ha brav. Ne ouezer ket hag-eñ e oa bet krouet pe get an oberenn, hag e peseurt bloavezh : domaj eo. Ne zlefe ket bezañ gwall ziaes da seniñ en-dro gant dezrevellerien, d'an nebeutañ, n'eus ket kalz a sonerien, ha n'eo ket re deknik, met ret vije d'ar mestr laz-seniñ harpañ an dezrvellerien evit loc'hañ mat, diaes e c'hell bezañ dezho gouzout pelec'h eo erru an traoù.
Ul levr plijus eo peogwir eo liesseurt ar pezh a gaver e-barzh, plijus ivez peogwir eo bet aozet mat tre gant an embanner, brav eo da welet ha da lenn, n'eus fazi ebet e neblec'h nag en destenn nag er gevrollenn, hag ez eus ivez titouroù talvoudus diwar-benn an aozerien hag ul levrlennadurezh klok eus oberennoù Langleiz. Hennezh 'oa ur mailh e kement tra a bake krog ennañ : reiñ a ra c'hoant d'e anavezout gwelloc'h.

Pa 'm eus dizoloet ar barzh-se el lise eo bet evel ur garantez trumm : graet e oa evidon. Padus eo bet avat, bep tro ma tigoran al levr-mañ a zo ennañ e oberenn a-bezh (marvet eo bet da 31 bloaz) e anavezan anezhañ evel an hini tostañ d'am c'halon. Evel-just eo un tammig c'hwezhet ar frazennoù, un tammig pompadus a-wezhioù, marteze n'en doa ket bet amzer da vont d'ar pep retañ ha eñ marvet en e vleuñv koulz lavaret, d'un oad ma n'o deus ket kroget ar bras hag ar skrivagnerien da embann c'hoazh, met... dialanet e vezan ganto. Ur barzh aes da lenn eo, ne implij koulz lavaret nemet gerioù eeũn o tennañ d'ar pemdez pe d'an natur, met e bemdez zo tost eus va hini hag an natur, an hini dres a anavezen pa oan o redek er-maez ez-vihan gant va breur tro 7-8 bloaz (emañ eus korn-bro Kastellbriant lec'h ma oan o chom d'ar mare-se). En em santout a ran liammet start gantañ, daoust ma ne vije ket abalamour da se 'mije kroget da lenn anezhañ ha d'e garout : ne ouien ket, e penn kentañ.

Kalz e skriv e gwerzennoù dieub daoust ma ouife muzuliañ anezho pa gar. Ur mailh eo war an "antinomie", lakaat a ra kichen-ha-kichen gerioù dic'hortoz hag a stlak war-eeun evel tennoù un tan-arvest a-raok diskenn didrouz en va c'halon ha chom enni evit pell : gant se e c'heller pigosat, atav 'vo un dra bennak dedennus da gaout . Kavout a ran brav tre e varzhonegoù karantez, bez ez eus kalz anezho. Pa lenner al levr en un tenn e santer kentoc'h ur seurt dic'hoanag o plavañ avat. Gall a reer bezañ divarc'het gant e feiz, anat e meur a varzhoneg hag a c'hell hañval bout diamzeriet en hor mare-ni. A-hend-all, n'eus nemet traoù mat !
Va frazenn muiañ-karet : J'écris pour des oreilles poilues, d'un amour obstiné qui saura bien, un jour, se faire entendre. Setu ! Divlevet on !

Kontrol d'ar pezh a c'hellfer krediñ diouzh ar c'hentañ sell, n'eo ket ul levr evit ar vugale tamm ebet. Evel Moc'h-gouez Kenekan e vez renket gant ar romantoù defod da c'houzout 'ba peseurt rummad lakaat an dezrevelloù iskis-se ! En honnezh e lenner un diviz etre Pennduig hag he mestr. Ar gazhez, dre he c'hlemmoù hag he gourc'hemennoù, a lak ar skilf war ar pezh a ya a-dreuz er bed met, dreist-holl, a lak er gouloù munudoù eürus bezañs mabden ha... mabloen ? E-kerzh al lennadenn e teuer da anavezout gwelloc'h ar skrivagner hag e filozofiezh eus ar vuhez, emgannoù hag all. Mard eo dibreder an ton, n'eo ket dibreder al levr. Ober a ra dave d'ur bern traoù, lec'hioù, oberennoù, ur wezh pe ziv n'on ket bet evit kompren eus petra 'oa kaoz met farsus e vez atav peogwir ez eus kalz a fent. Bourrus eo da lenn, en ur gwenedeg pemdez saoürus gant ur bern c'hoarioù-gerioù. N'emañ ket ar fin, taoloù pav Pennduig, tre gant ar memes ton, n'eo ket ar c'hazh a gaoz met ar mestr, anat. Sklaer eo e teu aes ar gerioù dezhañ dindan e bluenn. Mousc'hoarzhus, kempouez ha didrabas, plijus eo kavandenn Herri ar Borgn.

Ne blij ket din al levrioù kaer, nag al levrioù ker, met ret eo anzav eo deuet brav gant an holl dud o deus kenlabouret evit kas ar raktres-se da benn. Pezh 'n eus desachet va evezh eo kentoc'h ar fed vije klok, e c'hellfen kavout pep tra e-barzh, me ha n'anaveze seurt ebet diwar-benn Anjela Duval ha n'em boa lennet netra ganti a-raok se kazimant. Labour sirius zo bet graet, renket mat eo an traoù gant meur a zaolenn evit adkavout aes ar pezh a glasker, hag ivez gant ur mor a ditouroù diwar-benn he buhez, hec'h engouestl, hag all, asambles gant pennadoù skrivet gant an dud a gare anezhi. Sklaer eo ez eus kalz a ouiziegezh da dennañ eus ar pep tra-se.
Plijadur 'm eus bet o sellet ouzh ar fotoioù ivez, reoù 'zo tiskouez hec'h endro, met dreist-holl ar re a vez gwelet warno tud a anavezer bremañ dindan dremmoù all : ur sikour eo da gompren dibaboù pe hent tud 'zo ; n'en deus ket an nevezvrezhoneger an alc'houez da zisplegañ pep tra a-wezhioù.
E-keñver skridoù Anjela on bet souezhet gant live barzhonegoù 'zo, hag ivez gant ar c'homz-plaen. Ar skeudenn a oa en va fenn goude pezh 'm boa klevet a oa hini ur barzhonegaj un tamm chuchu. A-wezhioù e vez re eeun, a-wezhioù e vez re relijiel, pe re voutin, gwir eo. Frazennoù 'zo a c'hellfe bezañ lamet kuit en ur skañvaat an traoù, hep disteraat ar varzhoneg. Met dre vras em eus bet ur souezhadenn vrav, on bet tizhet ha fromet gant ar pezh he doa c'hoant da rannañ ganeomp. A-hed ar pajennoù en deus kresket va istim ha va doujañs eviti, rak al labour he deus kaset da benn. Ur blanedenn dreistordinal he deus bet, a gav din.
N'on ket tost ouzh ar relijion, ne garan ket ar chas, ha kavout a ran an emgannoù politikel un tammig e-maez ar c'hiz : gwir nerzh ar varzhez zo en natur, en darempred he doa gant he en-dro naturel, he doujañs ouzh an holl loened, he sell bamet rak marzhoù ar bed. Pep hini a sant seurt traoù ur wezh an amzer, evidon oa kentoc'h trivliadennoù va yaouankiz ha n'o deus kuitaet anezhi morse, brav e kavan. Santout a reer hec'h ene o tridal.
Unan eus va barzhonegoù muiañ-karet ? Eur marzhus. Kemer a ra amzer d'ober un tard d'ur mare na vez ket graet diouzh boaz ha da sellet pizh ouzh ar momed-se. Dispar eo.
Ur rebech 'm eus d'ober ouzh ar seurt bibl-mañ : n'eo ket graet evit bezañ lennet. Eviti da vezañ brav, re bonner eo, n'heller nag e zougen nag e zigeriñ hep harpañ war ur pezh arrebeurri bennak. Me soñj din e vo chomet serr e ti meur a hini, o kinklañ al levraoueg. Domaj eo.

Tost-tost ouzh va c'halon al levr barzhonegoù-mañ hag ar bladenn-arc'hant a ya gantañ, lec'h ma vez klevet ar barzh e-unan o tibunañ un nebeut barzhonegoù, eilet gant sonerezh Didier Squiban ouzh ar piano. Mouezh Yann-Ber Piriou zo don ha brav tre, hag ar sonioù ijinet war ar prim gant ar soner a ya mat tre gant an testennoù, un estlamm ! Da dañva a-nebeudoù avat, kement-se a c'houlennoù war ster ar vuhez, an amzer o tremen, an denelezh, a c'houlenn bout daskiriet war e bouezig kuit da blantañ enkrez ennoc'h.
El levr e karan an doare m'en deus Yann-Ber Piriou da adlavaret an traoù evel e kanaouennoù. Gouzout a ra dibab mat ar gerioù, plantañ e nadozioù el lec'h resis a raio mat deoc'h, evel un akuponkter. Me soñj din e ra se en un doare naturel, rak ne ziskouez ket e varzhonegoù bezañ frammet strizh : n'int ket mentet atav, na gwerzennaouet atav, na kempouez atav kennebeut. Ar gerioù a implij zo eeun alies, ar stummoù yac'h. Dre vras e santer preder un den o koshaat hag a daol ur sell seder a-walc'h war e amzer dremenet hag e donkadur. E demoù, e c'herioù, a oar bezañ modern, met dreist-holl int peurbadel.
Lennet em eus al levr en un tenn (goustadig) ar wezh kentañ, met ar pep saourusañ eo leuskel anezhañ da straniñ evit pigosat ar bomm-mañ-bomm pa vez amzer. Barzhonegoù 'zo o vezañ berr-tre eo aes !
Va re muiañ-karet : Gwelloc'h... ; Desket hon eus... ; Mamm an avel... ; Soutien pédagogique ; Teuziñ... ha kement 'zo ! ne gavan ket dreist E-touez ar bleunioù hag ar gwez, re a glichedoù enni evidon.

Fiskal em eus kavet avanturio Jean Conan. Da gentañ peogwir on boemet gant o oristal a skrivagner : ne oa ket tonket da gaout deskadurezh na da skrivañ, met n'eus bet netra evit herzel outañ, peg oa ennañ evel ur c'hleñved, hag e tivere pajennadoù ha pajennadoù dioutañ diboan, e gwerzennoù ouzhpenn ! Farsus tre e kavan.
Ne lavarfen ket eo bet aes kregiñ : e reizhskrivadur leun a ijin eo ret en em voazañ outañ met dont a ra goude un nebeut pajennoù, arabat diskregiñ re vuan ! E stil a blij din kalz, brokus ha naturel, leun a droiennoù blazet mat, leun a vunudoù. Ar chañs hon eus ouzhpenn en doa ur bern traoù da gontañ p'en deus bevet darvoudoù dreistordinal ha krogadoù istorel. Plijout a ra din an doare m'en deus d'en em lakaat da haroz evit bravaat e zezrevell, da glask teneraat al lenner pe d'e lakaat da drueziñ...A-wezhioù 'm eus kavet un tammig hir ma amzer, met dre vras em eus bet kalz a ebat en ur lenn e droioù-kaer, sklêrijennet mat gant studioù dedennus-tre e penn kentañ al levr (meur a wezh on bet o sellet pelec'h 'oamp erru en e vuhez) hag a bep seurt dielloù, skeudennoù, luc'hskeudennoù, tresadennoù gant ar skrivagner. Graet eo bet mat tre.
Rebech a ran memestra d'al levr bout divyezhek kichen-ha-kichen : ur wezh ouzhpenn, n'eo ket bet soñjet en Yann vrezhoneger. Hennezh vo rediet da lenn ar bajenn gleizh en ur guzhat an tu dehoù gant ur follenn... ne brizian ket an doare-se da sevel al levrioù divyezhek. Gwir eo e vezer sikouret gant ar galleg evit kompren an destenn vrezhonek e lec'hioù 'zo met kavet 'mije gwelloc'h kaout un destenn unyezhek gant notennoù e traoñ ar pajennoù. Ha perak ne vije ket bet lakaet ar galleg a-gleiz ?...

Kalz a draoù 'moa klevet diwar-benn Youenn Gwernig a-raok lenn e varzhonegoù ha dleout a ran lavarout ne oan ket engortoz eus ar pezh em eus kavet el levr-mañ.
N'eo ket diaes al levr da lenn daoust ma vije geriaoueg spis kenañ a-wezhioù (a-wezhioù e c'heller en em harpañ war an droidigezh saozneg eeun e-kichen).
An awen geltiek ne blij ket din nemeur en torkad, tizhet on bet kentoc'h gant ar barzhonegoù a gomz eus e vuhez er Stadoù-Unanet : muioc'h hollvedel e kavan anezho. Er bignerez eo marteze va hini muiañ-karet. Fromet on bet gant meur a hini all evel Karantez pe E prad ar vammenn da skouer. N'on ket bet plijet gant kement barzhoneg a zo el levr avat. Unan eus e re vrudetañ, Gwez, zo akademek meurbet war va meno ; hag ouzhpenn ur wezh e tornata santimantoù marc'had-mat. Er stumm ivez zo traoù a choman klouar razo : frazennoù a-bezh a c'hellje bezañ tennet en ur wellaat an efed hep paouraat ar mennozhioù a gav din.
Daoust da se e choman skoet gant ar goulennoù-bezañs zo savet ennon goude bezañ lennet testennoù 'zo gantañ. Ar santimant em eus bet da vezañ re engouestlet em lennadenn evit chom en va fezh. Ne lennen ket kalz a varzhoniezh a-raok, met goude-se em eus divizet chom hep ober ken e-pad pell amzer. Ret e vo din en em lakaat e-barzh en-dro, avat, a-raok tañva ar gwin a goll e c'hwervoni en ur goshaat...