A ! Lenn...

Tremen a reer ur prantad plijus o lenn ar romant-se, ijinet ha savet mat eo bet. Lakaet eo Breizh e-tal da vro-Euskadi en doare ma vije an eil bro melezour eben. Dizoloiñ a reer an daou, neket evel touristed, met gant daoulagad ar re engouestlet e dazont sevenadur ha politikerezh o bro. Seblant gwirion zo war an traoù, anavezout a reer mat al lec'hioù, anvioù tud 'zo... ma ne zesker ket kalz tra diwar-benn Breizh ez eus bet ur bern da rastellat, evidon, diwar-benn bro-Euskadi n'anavezen ket a-raok. Un daolenn vat a ra eus fin ar bloavezhioù 90. Soñjet 'm eus meur a wezh e c'hellfe bezañ dedennusoc'h evit tud yaouank eget evit tud gour koulskoude, o vezañ ma vez kinniget euskariz "marvet evit ar vro" evel harozed, n'eus preder ebet, koulz lavaret, war an abegoù a gement-se ha war ster an emgannoù feuls : dre se em eus kavet un tammig eeun ar soñjoù.
Ne ziskroger ket ur wezh kroget gant al lennadenn ha kavet 'n eus din e flistre ar brezhoneg en un doare aes dindan pluenn ar skrivagner : gwezh ebet ne harzer dirak ur ger re ziaes pe un droienn dinatur, chom a ra ar spered gant an dezrevell atav, pezh zo dreist. Souezhet bras on bet gant lusk ar skrid koulskoude, dezrevellet kentoc'h eget romantaet : mont a ra a-dizh-bras penn-da-benn, lonket e vez ar mizioù hag ar c'hilometradoù hep paouez da vat e lec'h pe lec'h, ha gant se, e chom a-ziavaez temz-spered an tudennoù un tamm.
Evit ur romant kentañ eo un taol kaer memestra !

Ne oan ket gwall laouen o prenañ ul levr divyezhek, reiñ a reont din ar santimant da foeltrañ an hanter eus ar priz :-( ...met gwir eo ne goust ket re ger levrioù an ti-embann-mañ daoust ma vijent graet mat ha plijus da lenn a-fed neuz. Laouen on bet o c'hellout implijout an tu galleg evit sklaeraat pe wiriañ un toullad gerioù ivez.
Plijet bras on bet gant an tu brezhoneg : an danevelloù, berr tre a-wezhioù, 'vez diazezet war ur soñj mat bep tro, hag e vezer souezhet alies gant ar fin. Dedennet on bet dreist-holl gant an erotelezh a gaver e meur a zanevell ha n'eo ket ken paot se e brezhoneg ! Gouest eo da gas c'hoant, d'am soñj, da gement hini. Brav eo ar senennoù ha skrivet mat. Ar pezh zo diaesoc'h da rannañ, war ma meno, eo ar santadoù e-keñver plas an heñvelreviaded er gevredigezh, an diaes ma vez en em seveniñ pa vezer eus tu ar bihanniver. N'eus kaoz el levr-mañ nemet eus se koulz lavaret. Hag amañ emañ talvoudegezh an danevelloù-se, just a-walc'h, reiñ a reont tu d'al lenner da rannañ an dibarded-se gant harozed an danevelloù amzer ul lennadenn, d'an nebeutañ.
An danevell gentañ, Ar preizher, n'emañ ket 'barzh ar memes lusk : ur seurt digoradur eo d'al levr, ur prederig fentus war ar skrivañ. Elena 'm eus kavet iskis, daoust ma kav din bezañ komprenet : boazet on el levrioù da lenn gwenn war zu an diskoulm, aze e chom damlavaret. Dre zibab moarvat met santet 'meus kentoc'h ur gwander a-fed skritur (me gav din e tlefer gellout lenn / kompren un danevell bennak hep anavezout buhez ar skrivagner a-hed hag a-dreuz). Mat em eus kavet e meur a zanevell gellout ergerzhout hentoù karantez disheñvel : dre ar sell, dre an tec'h... N'eo ket re eeun denelezh an tudennoù, hag en se e tostaont ouzh an dud gwir, e roont d'en em sonjal don. Re alies e vez eeun an tudennoù betek re el lennegezh.
Souezhet on bet gant ton dispi danevelloù 'zo, Ar roc'h paneveken. Evel pa vije en em seveniñ kement ha mervel. Soñjal a ra din eo marteze peogwir int skridoù kozh ? met o vezañ na oa deiziad ebet war an danevelloù, n'heller ket gouzout...
Ur gerig bennak diwar-benn ar galleg da echuiñ. Skridoù Yann-Fulub Dupuy zo e-touez ar re vravañ a anavezan e brezhoneg, hag aze ne santer ket int bet troet. Pinvidik ha kizidik, resis ha soutil int. Koulskoude, ne blij ket tamm ebet e c'halleg din, daoust ma vijen boaz da lenn kalz e galleg ha ma karfen ar yezh (va yezh-vammm...) ivez. Labouret eo betek re, gant gerioù dibabet pizh ha troiennoù blaz ar c'hozh warno un tamm. Kavout a ra din e son evel ar skridoù loreet gant an "académie française". Dijaojañ a ra dreist-holl ouzh an divizoù. Ha posubl eo e sellfe e vrezhoneg war-raok, hag e c'halleg war-gil ? sur a-walc'h e tenn ouzh istor ar yezhoù hag ouzh o oad hag o skiant-prenet evel yezhoù skrivet... Ar yezh, en danevelloù-mañ, a cheñch penn-da-benn an doare da zegemer ar skrid.

Skrivet eo bet al levr-mañ war-eeun en esperanteg gant un den a-orin eus bro-Suis hag a oa o chom e bro-Saoz. Hennezh en doa desket esperanteg e 1928, ar pezh a gont tamm-pe-damm en e "romant". E gwirionez, zoken m'eo kinniget evel ur romant, n'eo ket unan, o vezañ ma kont en un doare spis ul lodenn bennak eus buhez ar skrivagner. Savet eo tro-dro d'e labour a varc'hadour-red, a zor da zor pe e foarioù.
Souezhet on bet da gentañ gant lusk trankil ar skrid, displeget e vez kement tra gant forzh munudoù ha ne c'hoarvez ket ur mor a draoù. En em voazañ a reer avat ha bourrus e teu da lenn. Nebeut anavezet eo ar bed-se ha n'eo nemet ral a wezh e skriv seurt tud o buhezioù (daoust m'hor bije unan e brezhoneg d'an nebeutañ, hini Loeiz ar Floc'h "plakoù"...). Tro en deus bet Rossetti (alias Vik war e labour) d'en em gavout gant lamponed a bep seurt, tud livet kaer, farsus, iskis... lavarout a ra koulskoude en em gave mat en o zouez hag e veze kalz a entent hag a sikour etrezo peurliesañ. Eñ ne oa ket eus ar metoù-se koulskoude, un dibab eo eus e berzh. Souezhus eo e zemz-spered, mennet kaer, divezh ha bourjiner. Anat eo e youl, ne vez ket digalonekaet james, atav e klask diluziañ e gudennoù hag e teu a-benn. N'en doa ket aon, da skouer, da guitaat ul labour mat ha paeet mat gant ar soñj da gaout unan gwelloc'h, da gaout muioc'h a frankiz pe da c'hellout bezañ war e gont dezhañ e-unan : div wezh e c'hoarvez d'an nebeutañ hag en em gavout a ra gwall enket gwezhioù'zo, e kreiz enkadennoù ekonomikel bras. Koulskoude ne zibab ket an hent aesañ.
Ponner 'm eus kavet lusk ar skrid a-wezhioù : gant ar pezh a zispleg e c'heller divinout atav ar pezh a c'hoarvezo nebeut war-lerc'h, n'eo ket soutil-soutil ar skritur. Koulskoude eo skrivet mat, kempenn ha kempouez, mont a ra hebioù da veur a dech-skrivañ fall eta. Soursial a ra eus son ar yezh, o c'hoari gant ar gerioù meur a wezh, hag o kinnig titloù lipet d'e bennadoù. Alies vez mousc'hoarzhet pe c'hoarzhet, n'eo ket gant ar skritur, met gant an degouezhioù iskis ha skodegus en em gav an tudennoù rouestlet enno. 'Meus aon eo ul levr pouezus el lennegezh esperanteg, marteze dre m'emañ e-touez ar re gentañ o vezañ bet skrivet er yezh-se war-eeun (ne oa nemet tregont bloaz bennak ar yezh d'ar c'houlz-se), marteze a-walc'h en abeg d'e devder ivez, pa ya ouzhpenn 250 pajenn d'ober anezhañ. Troet eo bet en un nebeut yezhoù all, en o zouez ar saozneg, ket ar galleg avat.

Moien 'zo da bellgargañ al levr amañ : pezh 'moa graet... mankout a ra ur bajenn pe ziv, met n'eo ket sañsubl.

Kavout a ran al levr-se ken paour a-fed danvez ha m'eo pinvidik a-fed brezhoneg. Plijet on bet gant ar pennadoù tennet eus buhezioù memestra : eñvorennoù eus ar Goañv 63, Sebastopol, Mamm-gozh, Redeg bro. Ne blij ket din tamm ebet spered ar c'hontadennoù mod Dastum : santet e vez mat amañ, ha kontet eo pennadoù 'zo muioc'h eget skrivet. Soñjal a ra din eo dre ma n'em eus ket ar memes doare fent hag ar skrivagner. Ne lavaran ket eo ul levr fall, met n'eo ket diouzhin. Un afer rummad oad moarvat !

"Da lakaat etre daouarn an holl" a c'heller lenn war ar golo. Ur pezh mell gaou : ar vugale, ar gozhidi, ar maouezed gwan o do poan o lenn anezhañ gant ar ponner m'eo : 1025 g ! ret bezañ motivet mat ! Grrr...

En abeg da se em eus tremenet kalz a amzer o lenn anezhañ, diouzh an noz hepken pa ne oan ket evit e zougen d'am heul e pep lec'h.
Ul levr talvoudus eo bet evidon pa n'anavezen ket kalz tra war ar sujed. Ur seurt Istor eus ar filozofiezh eo. Anat eo en deus klasket an oberer bezañ eeun, met ar pezh a gomz diwar e benn n'eo ket, ha chomet on nec'het a-wezhioù o klask heuliañ hentoù soñjoù tud 'zo ! Souezhet on bet alies, gant mennozhioù Sartre da skouer, n'eo ket e mod-se e ijinen anezho goude bezañ bet lennet un nebeut levrioù lennegel gantañ en va yaouankiz (La nausée ha Huis-clos, a soñjan), emichañs n'em boa intentet netra d'ar mare-se. Iskis eo peogwir e pegen a-wezhioù ouzh un arguzenn bennak hag nebeut goude ouzh unan kontrol. Ur skiant gwall luziet eo ar prederouriezh a gav din, ha n'eo ket al levr-mañ n'eus troet va soñj. Diamen e kaven traoù 'zo ivez.
Spered an dastumad eo farsal, skrivañ war un ton skañv : hep se n'em bije ket gellet mont betek fin moarvat. Koulskoude n'on ket bet plijet re gant fent ar skrivagner, ur fent gros, dindan ar gouriz alies, re nebeut lennegel en ur mod. E stil ivez a gaven amsklaer gwezhioù 'zo, ret lenn meur a wezh lod eus ar frazennoù. Ur ster o doa bewezh, met pas diouzh ar c'hentañ sell.
Mat eo teurel ur sell ledan war an danvez. Hogen n'eo ket a-walc'h lenn ur wezh al levr-se evit kompren ar prederouriezh : boued zo e-barzh, met diaes da ziazezañ. Me soñj din e vije da lenn meur a wezh a-raok tremen da draoù luzietoc'h war sujedoù pisoc'h.

Kest zo ur romant ne c'houzañv ket gant ar ment rediet evit oberennoù Priz ar Yaouankiz : klok eo, skrivet mat, ne santer redi ebet ennañ nemet hini diabarzh ar skrivagner 'n eus c'hoant da rannañ un dra bennak a zoug ennañ. A-fed steuenn emañ pep tra war ar pevare pajenn golo : ul lisead a ziskoach sekredoù familh bet kuzhet mort outañ betek-henn, traoù stag ouzh ar brezel. Mont a ra da vBerlin da glask mont e darempred gant tud eus e familh evit gouzout ar wirionez. Dont a ra a-benn da gavout ar pezh a glask, daoust ma ne vije ket gwall vrav a-wezhioù. Ne chomer ket gant an heug, ar c'heuz pe ar fulor : pezh a vez roet deomp da dañva eus Berlin, bravaet gant istor karantez an haroz du-hont, zo dreist. Santout a reer kalz a zoujañs hag a garantez evit an alamaned el levr-mañ. Ar fed en dije lakaet Erwan amzer-dremenet e familh er gouloù a zisamm anezhañ a-benn kregiñ gant ur vuhez all, hag a zigor dorioù, pontoù etre bro-C'hall ha bro-Alamagn evitañ. Goude e chomadenn e bro-Alamagn e taol ivez ur sell disheñvel war e vBreizh genidik.
Estreget evit ar re yaouank eo mat al levr : n'eo ket unan re eeun, meret gant re a vel. Kinnig a ra peadra da gompren gwelloc'h ar brezel hag an dud o deus kemeret perzh ennañ, tu pe du. Lakaet e vez sklaer ne oa ket unvan an alamaned, pas muioc'h eget ar vretoned ! Souezhet on bet un tamm gant ar pezh a dremen e penn Erwan pa ya da zivizout gant e eontr : re ziwezhat eo evit en em veñjiñ, a gav din, ha dreist-holl e oa bet tu da gompren a-raok ne oa ket bet mestr war e blanedenn, betek ur serten poent... met moarvat e vo komprenet gwelloc'h e emzalc'h gant tud yaouank.
A-hend-all m'eus merzet eo sklaer ar senennoù karantez : brav ha doujus, n'int na niverus na kammlec'hiet, met sklaer, pezh n'eo ket diouzh ar c'hiz el levrioù evit ar yaouankiz (niveruz, a gredan) a lennan e galleg ha troet diwar yezhoù all. Ne lavaran ket e vije fall, met soñjal a ra din e c'hellfe bugale 'zo bezañ lakaet diaes, o vezañ m'eo al levr da vezañ studiet en ur framm skol.

Sed aze ur romantig lipet gant un istor vat, ur yezh aes tre ha yaouank (ne blijo ket d'an holl marteze, met an hini a gaoz ar skolajidi divyezhek eo forzh penaos). Ober 'zo forzh pegement, pa zapper eus ul live-c'hoari d'egile. Kempouezhet eo gant un istorig karantez skañv. N'eo ket hewel, gwell a se, n'emaomp ket ken gant lennegezh moral an XIXvet kantved, met soñjal a ra din e c'hell lakaat ar re yaouank d'en em soñjal diwar-benn ar feulster a blij dezho implijout en o c'hoarioù war urzhiataer. Deuet eo brav gant Yann-Fañch Jacq al levr-mañ, kinniget da lenn d'ar skolajidi 6vet ha 5vet klas evit Priz ar Yaouankiz 2010. Unan eus e levrioù gwellañ eo er rummad-se hervezon.

Lure a-walc'h em boa o kregiñ gant ar romant-mañ o vezañ m'ez eus warnañ an etikedenn "emfaltazi", ur ger hag a zigor an nor da skridoù paour a-fed ijin peurliesañ. Ne zispege ket ar santimant-se diouzhin e-pad ar c'hentañ pennad, 56 pajenn ennañ : dedennus e oa o vezañ ma venege e levrioù kent, met ne welen takenn ebet a faltazi. Pezh a ziskouez e oan dare da lonkañ ar bidennoù a vije servijet din war-lerc'h...
Aon 'moa e vije re a feulster ivez.
Faziet 'oan war gement tra. Ul levr dreist eo Lunar Park ha kilhet e vezer gantañ dindan nebeut a bajennoù. Fiskal e oa gedal ar menegoù niverus graet d'e romantoù all hag ar pezh a ouezer diwar e benn dija (e vignoniezh gant Donna Tartt...). Plijus gwelet penaos e tispleg American Psycho pe Moins que Zéro gant sirius ur skrivagner en ur pennad-kaoz... Displegadennoù a c'heller degemer pe argas : n'eo ket Lunar Park ur gwir buhez skrid ! Just ur romant, o loc'hañ eus fedoù gwir evit lod, faos evit lod all.
N'eo ket ken feuls ar romant-mañ eget ar re all 'moa lennet gantañ. Priziet 'm eus ar suspens, en deus lakaet ac'hanon da soñjal e-barzh levr Stephen King Simetierre meur a wezh. Met ouzhpenn ul levr suspens eo evel just ! Bet eo oc'h ergerzhout tachennoù n'en doa ket pleustret warno betek-henn : ar familh, ar vugale, ar fed da vezañ kiriek dre vras, da glask sevel da vat ur vuhez "normaloc'h" eget e hini kent...
Pezh a blij din e romantoù Bret Easton Ellis eo an doare m'en deus da leuskel al lenner etre daou, krediñ pe chom hep ober, ijinañ en un doare divoutin ar pezh a c'hoarvez d'ar bugel dianket ... Gouzout a ra echuiñ ul levr, ober ur pennad-klozañ a-feson, hag e ra, met chom a ra atav traoù eo d'al lenner da ijinañ. Ha peogwir ne zeu ket a-benn d'ober e soñj gant ar geusteurenn zo bet pasket dezhañ, e chom e romantoù d'ober o hent en e benn pell goude m'en deus o lennet.
Daoust ma komzfe eus traoù saotret, faoset, drammet, diaoulet ha me 'oar e skriv en un doare barzhoniek kenañ hag alies e chomer a-sav da saouriñ troienn pe droienn. Ur mestr eo war an niveridigezh, dreist pep tra.
Sed aze ur skrivagner ne blijfe ket e gompagnunez din, ha koulskoude emañ e levrioù e-touez ar re wellañ a anavezan ! Ur gwir arzour eo.

N'eo ket nevez an tem, met plijus e vez atav lenn istorioù morviled hag adkavout roudoù Atlantiz. Dre vras eo deuet brav gant Jakez-Erwan Mouton ur wezh ouzhpenn, daoust ma kavfe din eo lipetoc'h ar penn kentañ eget ar fin e-keñver ar mor a draoù a oa da ginnig d'ar mare-se. Perak n'on ket kendrec'het penn-da-benn neuze, perak e kav din eo ul levr mat ha n'eo ket unan dispar ? Emichañs e teu eus ar ment, re voan e-keñver ar vouedenn oa er sujed, met ivez eus an doare m'eo tretet an haroz. An den nemetañ a reomp anaoudegezh gantañ tamm-pe-damm eo Nillsens, ha chom a ra diwar-c'horre.
Ar santimant em eus eo bezañ lennet un tamm senario dedennus-tre ha n'eo ket bet diorroet ennañ tu denel an tudennoù : gant se eo diaes bezañ lod en istor. Skrivet eo en ur yezh plijus ha pinvidik hep bezañ re ziaes, ha plijus eo ivez gellout fiziañ er skrivagner evit pezh a sell ouzh an deskrivadurioù istorel. Kavet em eus mat tre ar pennad-klozañ o lec'hiañ mat pep tudenn, al lenner zoken : stek a zo.
Ul levr brav e gwenn-ha-du eo en ur mod : ne vank nemet un nebeut trivliadennoù d'e livañ.

Sed aze romant diwezhañ ar rummad teir levrenn evit ar yaouankiz Fulennoù war skubellennoù. Poent e oa, d'am soñj ! aet an awen da hesk gant fin an eil... ar pezh hon eus amañ eo div pe deir istorig distag peget an eil ouzh eben evel ma teu e teu, gant neud gros peurliesañ 'n eus lakaet ac'hanon da soñjal e dilamadennoù heuliadoù tele.
Evit ar yezh n'omp ket laeret : brav eo atav, naturel an divizoù daoust ma vije dreistnaturel ar c'henarroud. N'eo ket gwall zedennus, met ne varver ket gant an enoe memestra, ha lennet 'vez buan.
Evit an trilogiezh a-bezh, n'eus ket kalz a ster enni, kavout a ran un tammig flaner an dreveziñ sorserien mod Harry Potter farsus hag ar pezh a c'hoarvez e festival an Erer Kozh. Dizingal kenañ eo al lusk hag an interest a c'heller dougen d'an istor. Techet e oan ivez da veskañ an tudennoù peogwir int niverus-mat hag e komzont holl memes mod. Lakaomp n'eo ket da renkañ e-touez pennoberennoù Yann Gerven !